Otomatik Durma Yok: HMK Madde 99 Eski Hale Getirmenin Yargılamaya ve İcraya Etkisi

Hukuk sistemimizde “Kötüniyetli zaman kazanma” girişimlerini engellemek için kurulan en büyük bariyerlerden biri HMK Madde 99‘dur. Bir davada süreyi kaçırdınız, aleyhinize karar çıktı ve karşı taraf malvarlığınıza haciz koymak icra takibi başlattı. Siz de “Ağır hastaydım, komadaydım, eski hale getirme (HMK 95) talep ettim, durun!” derseniz, kanun size “Dilekçe vermen icrayı veya mahkemeyi otomatik durdurmaz” cevabını verir. Eski hâle getirme talebinin mahkeme kalemine sunulması, tek başına kararın icrasını durdurmaz. Eğer gerçekten o icranın durmasını veya o mahkemedeki işlemlerin bekletilmesini istiyorsanız, bu durumu dilekçenizde açıkça talep etmeli ve hakimi ikna etmelisiniz. Hakim talebinizi “ilk bakışta haklı (ciddi)” bulursa, genellikle sizden bir teminat yatırmanızı isteyerek icrayı veya yargılamayı geçici olarak durdurur.

HMK Madde 99: Kanun Metni

(1) Eski hâle getirme talebi, yargılamanın ertelenmesini gerektirmez ve hükmün icrasına engel olmaz. Ancak, talebi inceleyen mahkeme, talebi haklı görürse, teminat gösterilmek şartıyla, yargılamanın ertelenmesine veya hükmün icrasının geri bırakılmasına karar verebilir. Mahkeme, gerektiğinde teminat gösterilmeden de yargılamanın ertelenmesine veya icranın geri bırakılmasına karar verebilir.

6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi

1086 sayılı Kanunun 171 inci madde ifadesi daha anlaşılır hâle getirilerek tekrar düzenlenmiştir. Kapsam itibarıyla bir değişiklik getirilmemiş, eski hâle getirme isteğinin yargılamaya ve kararlara etkisi açıklanmıştır. 1086 sayılı Kanunda, Devlet, eski hale getirme talebi sebebiyle teminattan muaf tutulmuş olmasına rağmen, kanun ve mahkeme önünde eşitlik ilkesi gereğince, bu maddede Devletin teminattan muafiyeti kaldırılmıştır. Bu durum, özel hukuk ilişkilerinde, Devletin vatandaşı karşısında eşit olması, hukuk devleti ve demokrasinin de bir gereğidir.

Hukuki İncelemeler

Talebin Tek Başına İcrayı Durdurmaması (Otomatik Durma Yasağı)

HMK Madde 99’un ilk fıkrasındaki “engel olmaz” ibaresi, hukuk yargılamasının hızla sonuçlanması (usul ekonomisi) ilkesinin bir yansımasıdır. Bir kişi, yerel mahkemenin verdiği kararın istinaf süresini ağır bir kaza sonucu kaçırmış olabilir. Karşı taraf (alacaklı) kesinleşen bu ilamı İcra Müdürlüğüne koyarak şahsın evine, arabasına ve maaşına haciz gönderecektir. Borçlu, İstinaf Mahkemesine “Eski hale getirme” dilekçesi vererek süreyi geri istediğinde, bu dilekçenin “Alındı Mührü” ile icra dairesine gidip “Bakın İstinafa başvurdum icrayı durdurun” diyemez. İcra müdürü sadece mahkemeden gelecek bir “İcranın Geri Bırakılması (Durdurulması) Kararına” bakar. Bu nedenle HMK 99 uyarınca mutlaka mahkemeden “İhtiyati tedbiren / İcranın geri bırakılması yoluyla” durdurma kararı alınması şarttır.

İstisnai Durum: Mahkemenin “Teminatlı” veya “Teminatsız” Durdurma Yetkisi

Peki icrayı veya devam eden bir yargılamayı durdurmak için mahkeme (hakim) neye bakar? HMK Madde 99 hakime çok net bir takdir yetkisi vermiştir: ‘Gelen talebi ilk bakışta (yaklaşık ispat düzeyinde) haklı görüyorsan durdur.’ Hakim, sunduğunuz yoğun bakım raporunu, inandırıcı bulursa alacaklının haklarını da korumak adına sizden genellikle “Teminat (Nakit, teminat mektubu vb.)” göstermenizi ister ve durdurma kararını yazar. Ancak kanun hakime bir açık kapı daha bırakmıştır: Olay o kadar trajik ve haklıdır ki (Örneğin büyük bir deprem felaketi veya yatalak olma durumu net raporludur), hakim “Gerektiğinde teminat aramadan da icranın / yargılamanın durdurulmasına” karar verebilir.

Avukat Görüşü: “Devletin Teminattan Muafiyetinin” Kaldırılması

Eski Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunumuzda (HUMK 171), devlet kurumları (Örn: Maliye, SGK, Bakanlıklar vb.) eski hale getirme talep ettiğinde yargılamayı durdurmak için “Teminat göstermekten” muaftı. Devletin kasası sağlam kabul edilirdi. Ancak Yeni HMK Madde 99’un Madde Gerekçesi’nde okunabileceği üzere, yasa koyucu hukuk devleti ve “silahların eşitliği” ilkesi gereği devletin bu ayrıcalığını silip atmıştır. Artık özel hukuk uyuşmazlıklarında (Örn: Karayolları Genel Müdürlüğü’nün taraf olduğu bir maddi hasarlı trafik kazası davasında) devlet de süreyi kaçırır ve eski hale getirme talep ederse, hakimi ikna edip gerektiğinde tıpkı vatandaş gibi teminat yatırmak zorundadır. Devlete tanınan eski usul dokunulmazlık artık HMK 99 kapsamında geçerli değildir.

HMK Madde 99 (Eski Hale Getirme – İcra Etkisi) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Eski hale getirme dilekçemde “yargılamanın ertelenmesini” veya “icranın durdurulmasını” talep etmeyi unutmuşum. Hakim bunu kendiliğinden durdurur mu?

Hukuk yargılamasında bizzat “Taleple Bağlılık” (HMK m. 26) kuralı geçerlidir. Hakim kural olarak sizin talep etmediğiniz bir koruma tedbirine (örneğin icranın durdurulmasına) resen (kendiliğinden) karar vermez. Eski hale getirme dilekçeniz hukuken kabul edilse dahi, eğer durdurma istememişseniz, aleyhinizdeki icra takibi satış aşamasına kadar devam edebilir. Bu nedenle dilekçenin “Sonuç ve İstem” kısmına mutlaka “Karar verilinceye değin icranın geri bırakılmasına / yargılamanın ertelenmesine” ibaresi yazılmalıdır.

Hakimin benden isteyeceği teminat ne kadardır? Kanunda bir sınır var mı?

HMK’da teminatın miktarı (Örneğin İcra İflas Kanunu Tehir-i İcra kurumundaki gibi ‘%100 nakit veya mektup’ gibi) nokta atışı matematiksel bir orana bağlanmamıştır. Hakim, HMK Madde 99 gereği teminat miktarını “Karşı tarafın (alacaklının), işlemin gecikmesinden dolayı uğrayabileceği muhtemel zararları” (Örn: Gecikme faizi, paranın enflasyon karşısındaki değer kaybı vb.) göz önüne alarak hakkaniyete göre serbestçe takdir eder.

Mahkeme icrayı durdurmak için benden teminat istedi ancak benim bu parayı yatıracak durumum yok. Ne yapabilirim?

Eğer devletin yoksul vatandaşlar için sağladığı “Adli Yardım” (HMK m. 334 vd.) kararı almış bir tarafsanız, adli yardım kural olarak teminattan muafiyet sonucunu da doğurur. Bu durumu mahkemeye izah edip adli yardım kararınızı sunarak teminat göstermeden (teminatsız) icranın durdurulmasını/yargılamanın ertelenmesini talep edebilirsiniz. Adli yardımınız yoksa ve teminatı da yatıramazsanız, ne yazık ki mahkeme eski hale getirme talebinizin sonucuna kadar geçecek sürede icranın / yargılamanın ilerlemesine dokunmayacaktır.

UYARI

Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.

Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.

Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.