Yurtdışında Yaşayanlara Nerede Dava Açılır? HMK Madde 9 Yetki Kuralları
Hukuk davalarının davalının yerleşim yerinde açılması genel bir kuraldır (HMK m. 6). Ancak davalı Türkiye’de ikamet etmiyorsa, davacının hak araması imkansızlaşmamalıdır. HMK Madde 9, Türkiye’de resmi bir yerleşim yeri (MERNİS kaydı) bulunmayan kişilere karşı açılacak davalarda yetkili mahkemeyi kademeli olarak belirlemiştir. Bu düzenleme özellikle yurtdışında yaşayan vatandaşlarımıza (gurbetçilere) veya Türkiye ile ticari/şahsi ilişkisi olan yabancı uyruklu kişilere karşı başlatılacak yasal süreçlerde “yetki boşluğunu” dolduran hayati bir köprüdür.
HMK Madde 9: Kanun Metni
MADDE 9- (1) Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayanlar hakkında genel yetkili mahkeme, davalının Türkiye’deki mutad meskeni mahkemesidir. Ancak, deniz kazalarından doğan tazminat davaları sayılmamak üzere, malvarlığı haklarına ilişkin davalarda, uyuşmazlık konusu malın bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Maddeyle, Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayan gerçek veya tüzel kişiler hakkında genel yetkili mahkemenin, davalının Türkiye’deki mutad meskeni mahkemesi olduğu kabul edilmiştir. Ayrıca deniz kazalarından doğan tazminat davaları hariç olmak üzere, malvarlığı haklarına ilişkin davalarda ek bir yetki kuralı daha getirilmiş; uyuşmazlığın çözümünde kolaylık ve davanın sonuçlandırılmasında etkinlik sağlamak amacıyla davanın uyuşmazlık konusu malın bulunduğu yerde de açılabileceği öngörülmüştür.
Hukuki İncelemeler
Kademeli Yetki Sistemi: Mutad Mesken ve Malvarlığı
Eğer davalının Türkiye’de yerleşim yeri yoksa, yetki şu sırayla belirlenir:
- Mutad Mesken Mahkemesi: Kişinin Türkiye’de resmi ikametgahı olmasa bile, fiilen en çok bulunduğu, hayatını sürdürdüğü yer mahkemesi yetkilidir.
- Malvarlığının Bulunduğu Yer: Davalının Türkiye’de mutad meskeni de yoksa, uyuşmazlık konusu malın veya davalıya ait herhangi bir malvarlığının (ev, banka hesabı, araç vb.) bulunduğu yer mahkemesinde dava açılabilir.
Malvarlığına Dayalı Yetkinin Kapsamı
Madde metnindeki “malvarlığı haklarına ilişkin” ibaresi iki şekilde yorumlanır:
- Davanın bizzat o taşınır veya taşınmaz mal ile ilgili olması (örn. mülkiyet uyuşmazlığı).
- Davalıya ait herhangi bir malvarlığının o yer mahkemesi sınırları içinde olması nedeniyle, ileride icra kabiliyetini sağlamak amacıyla o yerin yetkili kılınması.
Avukat Görüşü: MÖHUK ve HMK Etkileşimi
Yabancılık unsuru taşıyan davalarda sadece HMK Madde 9 değil, 5718 sayılı MÖHUK (Milletlerarası Özel Hukuk) hükümleri de göz önünde bulundurulmalıdır. Eğer Türkiye’nin taraf olduğu bir “Adli Yardım” veya “Tanıma-Tenfiz” sözleşmesi varsa, yetki kuralları değişebilir. Özellikle yurtdışı adreslerine yapılacak tebligatların uzun sürmesi nedeniyle, davacıların Türkiye’deki bir malvarlığına dayanarak ihtiyati haciz veya ihtiyati tedbir talepli dava açmaları süreci hızlandırmak adına sıkça başvurulan bir avukatlık stratejisidir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi 2014/22732 E. , 2016/3721 K.
ÖZET (Kesin Yetki Olmaması ve İtiraz Süresi): Yabancı mahkeme ilamı ile boşanan taraflar arasındaki mal rejiminin tasfiyesi ve tazminat davasında yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri esasına dayansa da, bu durum kesin yetki niteliğinde değildir. Davalının iki haftalık cevap (ilk itiraz) süresini geçirdikten sonra yaptığı yetki itirazı geçersiz sayılmalı ve mahkemece (HMK Madde 19/4 uyarınca) yetkisizlik kararı verilmeyerek yargılamaya devam edilmelidir.
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi 2016/11829 E. , 2016/8381 K.
ÖZET (Seçimlik Yetki ve Re’sen Yetkisizlik Yasağı): HMK’da öngörülen yetki kuralları kapsamında haksız fiilden doğan tazminat davalarında kesin yetki kuralı yoktur. Davacı, kendi yerleşim yerinde (zarar görenin yeri) dava açtığında, ortada kamu düzenine ilişkin kesin yetki kuralı veya usulüne uygun, süresinde yapılmış bir yetki itirazı bulunmadıkça mahkemenin re’sen yetkisizlik kararı vermesi usul ve yasaya aykırıdır.
HMK Madde 9 (Yabancı ve Gurbetçi Yetkisi) Sıkça Sorulan Sorular
Almanya’da yaşayan birine Türkiye’de dava açabilir miyim?
Evet. Eğer kişinin Türkiye’de bir mülkü, banka hesabı veya uyuşmazlıkla ilgili bir malvarlığı varsa HMK Madde 9 uyarınca ilgili yer mahkemesinde davanızı açabilirsiniz.
“Mutad mesken” tam olarak ne anlama gelir?
Bir kimsenin resmi ikametgahı olmasa bile, yılın önemli bir kısmını geçirdiği (örn. yazlık evinde 4-5 ay kalması) yer mutad meskenidir.
Türkiye’de hiçbir malı olmayan yabancıya dava açılamaz mı?
Dava açılabilir ancak yetkili mahkemenin tayini için “ifa yeri” (HMK m. 10) veya “haksız fiil yeri” (HMK m. 16) gibi diğer özel yetki kurallarını kullanmanız gerekecektir.