Zorunlu Vekil Tayini: HMK Madde 80 Tarafın Davasını Takip Edebilecek Ehliyette Olmaması
Türk hukuk sisteminde kural olarak davasını herkes (eğer dava ehliyeti varsa) bizzat kendi başına açabilir ve takip edebilir; avukat tutma zorunluluğu yoktur. Ancak hukuk davaları (özellikle usul hukuku kuralları) son derece teknik, karmaşık ve kesin sürelere bağlıdır. HMK Madde 80, adil yargılanma hakkının ve mahkemenin düzenli işleyişinin bir sigortası olarak, davasını bizzat takip eden ancak hukuki işlemleri yapabilecek kapasite veya bilgi düzeyinden (yeterlikten) yoksun olduğu anlaşılan taraflar için hakime istisnai bir yetki verir. Hakim, adeta tarafın sırf bilgisizliği yüzünden hak kaybına uğramasını veya mahkemeyi gereksiz yere meşgul etmesini engellemek amacıyla onu “bir vekil (avukat) aracılığıyla” davayı takip etmeye zorlayabilir.
HMK Madde 80: Kanun Metni
(1) Hâkim, taraflardan birisinin, davasını bizzat takip edecek yeterlikte olmadığını görürse, ona uygun bir süre tanıyarak, davasını vekil aracılığıyla takip etmesine karar verebilir. Verilen karara uymayan taraf hakkında, yokluğu hâlindeki hükümlere göre işlem yapılır.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Bu maddede, 1086 sayılı Kanunun 71 inci maddesindeki düzenlemeye genel olarak sadık kalınmış, maddenin uygulanmasının kolaylaştırılması bakımından açıklık getirilmiş, verilen karara uymayan hakkında, tarafın yokluğu hâlindeki hükümlere göre işlem yapılması kuralı benimsenmiş ve dil yönünden güncelleştirme yapılarak madde yeniden düzenlenmiştir.
Hukuki İncelemeler
Davayı Takip “Yeterliğinde Olmamak” Ne Demektir?
Buradaki yeterlik kavramı, akıl sağlığı veya fiil ehliyeti (vesayet vb.) ile ilgili değildir. Bir kişinin akıl sağlığı yerinde olabilir ancak yönelttiği talepleri hukuki bir zemine oturtamıyor, hakimin sorularına davanın esasıyla alakası olmayan cevaplar veriyor, usuli işlemleri (delil sunma, itiraz etme vb.) sürekli ve ağır biçimde ihlal ediyorsa bu kişi “davasını takip yeterliğinden yoksun” kabul edilir. Hâkim dosyanın bu şekilde sağır bir diyalogla ilerleyemeyeceğini ve kişinin kendisine zarar verdiğini tespit ederse HMK 80 hükmünü işletir.
Hâkimin Vereceği Süre ve Yaptırımı (Yokluk Hükümleri)
Hakim tarafın durumunu tespit edince ona “Gidip bir avukat tutunuz, aksi takdirde duruşmalara bizzat katılamayacaksınız” şeklinde kesin bir süre (örneğin 2 hafta) verir. Eğer asil taraf bu karar uymayıp inatla avukat tutmaz ve duruşmaya yine tek başına gelirse “salondan dışarı çıkartılır”. Kanun yaptırım olarak çok net biçimde “yokluğu halindeki hükümlere göre” (HMK m. 150) işlem yapılacağını söyler. Yani bu davacıysa davası müracaata bırakılır (düşer); davalıysa karşı taraf onun yokluğunda yargılamayı tek taraflı olarak sürdürür.
Avukat Görüşü: HMK 80 Uygulaması Pratikte Neden Seyrektir?
Hakimler, “savunma hakkının kısıtlandığı” yönünde şikayetlere ve üst yargı birimlerinin (Yargıtay/İstinaf) bozma kararlarına maruz kalmamak için HMK 80’i uygulamaktan genellikle imtina ederler. Çoğu zaman hakim; eksik dilekçeleri bizzat toparlatmaya, vatandaşa hukuki dili basitleştirerek anlatmaya çalışır (HMK m. 31 Hakimin Davayı Aydınlatma Ödevi kapsamında). Ancak bazen davalar o kadar yüksek meblağlı ve karmaşıktır ki (örneğin büyük tapu iptal veya ticari ortaklık davaları), hakimin tarafı yönlendirmesi tarafsızlığını bozacak seviyeye gelebilir. İşte böyle anlarda hakimin tarafı zorla avukata yönlendirmesi en adil çözüm olmaktadır.
HMK Madde 80 (Tarafın Takip Yeterliliği) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Türkiye’de avukat tutmak yasal olarak zorunlu mu?
Hayır, Türk hukuk sisteminde “zorunlu avukatlık” sistemi (ağır ceza mahkemelerindeki istisnalar hariç) genel olarak yoktur. Herkes davasını HMK m. 71 uyarınca bizzat açabilir. Ancak usul kurallarına hakim değilseniz, HMK Madde 80 uyarınca hakim duruma müdahale edip sizi avukat tutmaya mecbur bırakabilir.
Hâkimin “avukat tut” kararına uymazsam davamı kaybeder miyim?
Karara uymamanın doğrudan anlamı davayı kaybetmek demek değildir, ancak usule ilişkin ağır sonuçları vardır. Avukat tutmadığınız takdirde mahkeme sizi duruşmada “yok” sayar. Davacıysanız dosyanız işlemden kaldırılır (düşer); davalıysanız savunma yapma hakkınızı fiilen kaybetmiş olursunuz ve davanın aleyhinize sonuçlanma ihtimali çok yükselir.
Maddi durumum avukat tutmaya elverişli değilse hakim yine de zorlayabilir mi?
Evet zorlayabilir. Ancak hakim maddi durumunuzun yetersiz olduğunu tespit ederse sizi doğrudan bulunduğunuz ilin Barosu Adli Yardım Bürosuna yönlendirmelidir. Adli Yardım üzerinden size ücretsiz avukat atanacaktır. Böylece hem HMK 80 uygulanmış hem de hak kaybı yaşanmamış olur.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.