İhtiyari Dava Arkadaşlığı Nedir? Kimler Birlikte Dava Açabilir? HMK Madde 57
Yargılama sürecinde bazen birden fazla kişi aynı davayı açmak ya da aynı davada birden fazla kişiye karşı talepte bulunmak gerekebilir. HMK Madde 57, bu birlikteliğin zorunlu değil ihtiyari — yani seçime bağlı — olduğu hâlleri üç bent hâlinde düzenlemektedir. İhtiyari dava arkadaşlığının temel amacı usul ekonomisidir: Aynı ya da benzer temelden doğan uyuşmazlıkların tek bir yargılamada çözüme kavuşturulması hem zaman hem de masraftan tasarruf sağlar; üstelik çelişkili kararlar çıkmasını önler. Bu makalemizde maddenin üç bendini, zorunlu dava arkadaşlığından farkını ve birden fazla HGK kararıyla şekillenen Yargıtay uygulamasını ele alıyoruz.
HMK Madde 57: Kanun Metni
(1) Birden çok kişi, aşağıdaki hâllerde birlikte dava açabilecekleri gibi aleyhlerine de birlikte dava açılabilir:
a) Davacılar veya davalılar arasında dava konusu olan hak veya borcun, elbirliği ile mülkiyet dışındaki bir sebeple ortak olması.
b) Ortak bir işlemle hepsinin yararına bir hak doğmuş olması veya kendilerinin bu şekilde yükümlülük altına girmeleri.
c) Davaların temelini oluşturan vakıaların ve hukuki sebeplerin aynı veya birbirine benzer olması.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
“İhtiyarî dava arkadaşlığı” başlığını taşıyan bu madde hükmü 1086 sayılı Kanundaki 43 üncü maddedeki ifadelerin günümüz Türkçesine uyarlanmış hâlini ifade etmektedir.
İhtiyarî dava arkadaşlığını oluşturan sebepler, 1086 sayılı Kanunda iki bent altında düzenlenmişken, yeni değişiklikle üç bent olarak kabul edilmiştir. Birinci bentte, 1086 sayılı Kanundaki “iştirak hâlinde bulunması” ifadesinin elbirliği mülkiyetini çağrıştırması ve kavramlar arasında doğması muhtemel karışıklığı önlemek açısından, “elbirliği mülkiyeti dışındaki bir sebeple ortak olması” ifadesine yer verilmiştir.
1086 sayılı Kanunun 43 üncü maddesinin (1) numaralı bendinin ikinci cümlesinde yer alan ihtiyari dava arkadaşlığını oluşturan sebep, bu düzenlemede (b) bendi olarak günümüz Türkçesine çevrilmiştir.
İhtiyarî dava arkadaşlığını oluşturan diğer bir sebep de (c) bendinde düzenlenmiştir. İhtiyarî dava arkadaşlığının amaçları dikkate alınarak (usul ekonomisi, çelişkili kararı önlemek gibi) 1086 sayılı Kanun hükmünden farklı bir biçimde ihtiyarî dava arkadaşlığından söz edilebilmesi için davanın temelini oluşturan, vakıaların yanı sıra hukukî sebeplerin de aynı veya benzer olmasının gerektiği vurgulanmıştır. Böylece “davaların temelini oluşturan vakıaların ve hukukî sebeplerin birbirine benzer olması” ifadesiyle, ihtiyarî dava arkadaşlığını oluşturabilecek sebepler daha da genişletilmiştir. Bu husus, Türk hukukunda gerek öğreti gerek Yargıtay uygulamalarına uygun bir düzenlemeyi içermektedir. Benzer düzenlemelere Almanya ve Avusturya kanunları ile İsviçre’nin Neuchatel Usul Kanununda da rastlamak mümkündür.
Hukuki İncelemeler
İhtiyari Dava Arkadaşlığının Üç Hâli
Madde 57’nin üç bendi, ihtiyari dava arkadaşlığının farklı temellerini kapsamaktadır:
| Bent | Temel Koşul | Pratik Örnek |
|---|---|---|
| (a) | Hak veya borcun elbirliği dışı bir sebeple ortak olması | Paylı mülkiyet sahiplerinin kira alacağı davası |
| (b) | Ortak bir işlemle hak doğması veya yükümlülük altına girilmesi | Aynı sözleşmeye taraf olan müteselsil borçlulara karşı dava |
| (c) | Aynı veya benzer vakıa ile hukuki sebep | Aynı trafik kazasında birden fazla yaralananın tazminat davası |
İhtiyari ile Zorunlu Dava Arkadaşlığı Arasındaki Fark
Bu ayrım uygulamada hayati önem taşımaktadır. Zorunlu dava arkadaşlığında (HMK m. 59) tüm ortakların birlikte hareket etmesi şarttır; birinin eksikliği dava şartı noksanlığına yol açar. İhtiyari dava arkadaşlığında ise her kişi dilediğinde ayrı dava açabilir, dilediğinde birlikte dava açabilir. Yargıtay HGK’nın yerleşik içtihadına göre tahliye gibi bölünemeyen edimlerde birden fazla kiralayan varsa zorunlu takip arkadaşlığı doğmaktadır; ancak bölünebilen para alacaklarında ihtiyari arkadaşlık söz konusudur.
İhtiyari Dava Arkadaşlığının Hukuki Sonuçları — Bağımsızlık İlkesi
HMK m. 58 uyarınca ihtiyari dava arkadaşlarının birbirinden bağımsız olması temel kuraldır:
- Her dava arkadaşı kendi hukuki durumuna göre farklı bir sonuçla karşılaşabilir.
- Birinin feragati, kabulü ya da sulhu diğerlerini bağlamaz.
- Bir dava arkadaşı avukatla temsil edilirken diğeri bizzat şahsen davayı yürütebilir.
- Ancak davalar birlikte görüldüğünden tahkikat bir arada yürütülür; bu da usul ekonomisine hizmet eder.
İhtiyari Dava Arkadaşlığının İcra Takibine Yansıması
İhtiyari dava arkadaşlarına aynı ilamla ayrı ayrı alacak hükmedilmişse, her alacaklı kendi payı için ayrı icra takibi başlatabilir. Yargıtay HGK’nın 2022 tarihli kararında bu yaklaşım onaylanmıştır: İcra hukuku HMK’ya göre özel kanun niteliğinde olup, ihtiyari takip arkadaşlığında her alacaklı kendi payı için ayrı takip başlatabilir; hesaplanacak icra vekâlet ücretinde bir farklılık olmayacağından bu durum hakkın kötüye kullanımı sayılmaz.
Avukat Görüşü: Birlikte Hareket Stratejik Tercih, Zorunluluk Değil
İhtiyari dava arkadaşlığında en kritik karar, birlikte mi yoksa ayrı ayrı mı dava açılacağıdır. Birlikte davada masraflar paylaşılır, çelişkili karar riski azalır; ancak bir dava arkadaşının hatası diğerini sürece dahil eder. Ayrı dava ise tam bağımsızlık sağlar; mahkemenin her dava için farklı karar vermesi mümkündür. Öte yandan birden fazla kiralayanın bulunduğu tahliye davalarında Yargıtay, zorunlu dava arkadaşlığı kriterini uygulamaktadır; bu nedenle tek kiralayanın açtığı tahliye davasının usul yönünden geçersiz olacağını göz ardı etmemek gerekir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 2014/92 E. , 2015/789 K.
ÖZET (Birden Fazla Kiralayanın Bulunması — Zorunlu Takip Arkadaşlığı): Kira sözleşmesinde iki kiralayanın birlikte taraf olduğu bir uyuşmazlıkta, kiralayanlardan yalnızca biri tahliye istemli icra takibi başlatmış ve itirazın kaldırılması davasını açmıştır. Yerel mahkeme davayı kabul etmiş; Özel Daire bozmuş; yerel mahkeme direnerek kira sözleşmesinden doğan şahsi hakkın tek başına kullanılabileceği gerekçesiyle önceki kararında ısrar etmiştir. Hukuk Genel Kurulu, direnme kararını bozmuştur. HGK’ya göre: Tahliye talebi bölünemez bir eda niteliği taşıdığından, iki kiralayanın bulunduğu hâllerde bu talebin tüm kiralayanların birlikte katılımı olmaksızın birinin tek başına yapması mümkün değildir; aralarında zorunlu takip arkadaşlığı bulunmaktadır. Ancak bölünebilir nitelikteki kira alacağı bakımından her kiralayan yalnızca kendi payına düşen miktarı (yarısını) talep edebilir. İhtiyari dava arkadaşlığı kapsamındaki durumlarda ise birlikte hareket zorunluluğu bulunmamaktadır; bu zorunluluk yalnızca hukuki sonucun bölünemez nitelik taşıdığı hâllerde (tahliye gibi) geçerlidir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 2019/319 E. , 2022/924 K.
ÖZET (İhtiyari Dava Arkadaşlarının Ayrı Ayrı İcra Takibi — Usul Ekonomisi): Tren kazasından kaynaklanan ölüm nedeniyle birden fazla davacının birlikte açtığı manevi tazminat davasında, ihtiyari dava arkadaşlığı kapsamında her bir davacı için ayrı ayrı alacak kalemleri hükme bağlanmıştır. Alacaklı vekili, her davacı için ayrı icra takibi başlatmış; borçlu bu ayrı takiplerin usul ekonomisine aykırı olduğunu ileri sürerek şikâyet yoluna başvurmuştur. Yargıtay 8. HD bozmuş; yerel mahkeme direnerek şikâyeti reddetmiştir. Hukuk Genel Kurulu, direnme kararını oy çokluğuyla onamıştır. HGK’ya göre: İhtiyari dava arkadaşlığında her davacı için ayrı alacak kalemine hükmedilmişse, her alacaklının kendi payı için ayrı icra takibi başlatması usul ekonomisine uygundur. Zira ilamda ihtiyari dava arkadaşları için ayrı ayrı hükmedilen alacak kalemlerinin birleştirilerek takibe konulması hâlinde haciz ve ödenen paraların paylaştırılmasında ciddi sorunlar doğacağından, takibin daha az masrafla ve daha kısa sürede sonuçlandırılacağı söylenemez. Ayrıca her iki takip biçiminde hesaplanacak icra vekâlet ücreti değişmeyeceğinden, hakkın kötüye kullanılmasından söz edilemez.
HMK Madde 57 (İhtiyari Dava Arkadaşlığı) Sıkça Sorulan Sorular
İhtiyari dava arkadaşlığında her kişinin ayrıca avukat tutması gerekir mi?
Hayır. Dava arkadaşları tek bir avukatla temsil edilebileceği gibi, bir kısmı avukatla diğerleri bizzat da davayı yürütebilir. Avukatın yaptığı usul işlemleri yalnızca onu vekil tayin eden dava arkadaşını bağlar; diğerlerini etkilemez.
Birlikte dava açıldıktan sonra bir dava arkadaşı davadan çekilebilir mi?
Evet. İhtiyari dava arkadaşlığında her kişi bağımsız hareket eder; biri feragat etse bile bu durum diğerlerinin davasını etkilemez; mahkeme kalan davacılar bakımından yargılamayı sürdürür.
Mahkeme birlikte açılan davaları sonradan ayırabilir mi?
Evet. HMK m. 167 uyarınca mahkeme, birlikte görülmesinde ciddi güçlük doğduğunu tespit ederse davaların tefrikine (ayrılmasına) her zaman karar verebilir.
Aynı ilamda ihtiyari dava arkadaşlarına hükmedilen alacaklar için ayrı icra takibi yapılabilir mi?
Evet. Yargıtay HGK 2022 tarihli kararıyla, aynı ilamda ihtiyari dava arkadaşları için ayrı ayrı belirlenen alacak kalemlerinin her bir alacaklı tarafından ayrı icra takibine konu edilmesinin usul ekonomisine uygun olduğunu kesinleştirmiştir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.