Ret Talebinin Merci Tarafından İncelenmesi: HMK Madde 42
Bir hakimin reddi talebi, duruşma hakimi tarafından “Geri Çevrilmeyip” (HMK 41) üst mahkemeye (Merciye) sevk edildiğinde, artık dosyanın kaderi HMK Madde 42 (Ret Talebinin İncelenmesi) hükümlerine göre şekillenir. Bu süreçte en çok merak edilen konu davanın akıbetidir: Ret talebi incelenirken mahkemem durur mu? Evet. Kanun çok net bir tedbir alarak; inceleme bitene kadar reddedilen hâkimin esasa ilişkin herhangi bir karar vermesini veya yargılamayı sürdürmesini (çok acil ve telafisi imkansız işler hariç) yasaklar. Merci incelemesini genellikle duruşma açmadan, sessizce “dosya üzerinden” yapar. Eğer merci, talebin haklı olduğuna kanaat getirirse hâkim dosyadan çekilir. Ancak merci iddiaların tamamen uydurma ve “davayı uzatma maksatlı” kötü niyetli bir hamle olduğunu tespit ederse, talebi haksız bulmakla kalmaz; ret isteğinde bulunan kişiye her seferinde giderek katlanan ağır disiplin para cezaları keser.
HMK Madde 42: Kanun Metni
(1) Hâkimin reddi talebine ilişkin karar, dosya üzerinden inceleme yapılarak da verilebilir.
(2) (Ek:22/7/2020-7251/5 md.) Ret sebebi sabit olmasa bile, merci bunu muhtemel görürse, ret talebini kabul edebilir.
(3) (Ek:22/7/2020-7251/5 md.) Ret sebepleri hakkında yemin teklif olunamaz.
(4) Reddi istenen hâkim, ret hakkında merci tarafından karar verilinceye kadar o davaya bakamaz. Şu kadar ki, gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar bunun dışındadır. Daha önce hakkındaki ret talebi mercice reddolunan hâkimin, aynı durum ve olaylara dayanarak yeniden reddedilmesi hâli, hâkimin davaya bakmasına engel oluşturmaz.
(5) Ret talebinin merci tarafından kabul edilmemesi hâlinde, reddi istenen hâkim davaya bakmaya devam eder.
(6) Ret talebinin, kötüniyetle yapıldığının anlaşılması ve esas yönünden kabul edilmemesi hâlinde, talepte bulunanların her biri hakkında beşyüz Türk Lirasından beşbin Türk Lirasına kadar disiplin para cezasına hükmolunur. (Not: Yıllık yeniden değerleme oranlarına tabidir.)
(7) Hâkim hakkında aynı davada aynı tarafça ileri sürülen ret talebinin reddi hâlinde verilecek disiplin para cezası, bir önceki disiplin para cezasının iki katından az olamaz.
(8) Disiplin para cezasının tahsili için, davaya bakan mahkeme, dosyanın geliş tarihinden başlayarak iki hafta içinde gereğini yapar.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Madde, 1086 sayılı Kanunun 36 ncı maddesini karşılamaktadır. Bu düzenlemenin dört ve altıncı fıkraları yeni hükümler içermektedir. Maddenin birinci fıkrasında işin niteliği icabı hâkimin reddi talebine ilişkin kararların, duruşma yapılmaksızın da verilebileceği açıklanmıştır. İkinci fıkrada ise ret talebi üzerine, işe bakan hâkimin hangi işlemleri yapabileceği düzenlenmiştir. Üçüncü fıkrada, ret talebinin merci tarafından reddedilmesi üzerine, engel bulunmadığı anlaşılacağından hâkimin davaya bakmaya devam edeceği açıkça vurgulanmıştır. 1086 sayılı Kanunun 36 ncı maddesinin dördüncü fıkrasında hâkimin reddi isteğinin merci tarafından usul ve esas yönünden kabul edilmemesi hâlinde, istekte bulunanlar aleyhine para cezasına hükmolunacağı öngörülmüş iken, bu düzenlemenin dördüncü fıkrasında “ret talebinin kötüniyetle yapıldığının anlaşılması ve esas yönünden kabul edilmemesi” durumunda para cezasına hükmolunacağı düzenlenmiştir. Davaya bakan hâkimlerin birden çok olması ve bu sebeple birden çok hâkim hakkında ret talebinde bulunulmasından dolayı, cezanın ağırlaştırılması, hakkaniyete uygun görülmemiş, eski hükmün son cümlesi alınmamıştır. Maddenin beşinci fıkrasında tevali eden ret durumu, cezanın artırılma sebebi olarak kabul edilmiştir. Ayrıca para cezasına ilişkin kararın tahsili 15 gün (2 hafta) olarak, AİHS adil yargılanma kurallarına entegre edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
Red Talebi Esnasında Hâkimin Davaya Bakma Yasağı
Kanun, “merci kararını verene kadar duruşma hâkimi o davaya bakamaz” (HMK 42/4) der. Sebebi çok basittir: Hâkimin tarafsız olmadığına dair güçlü bir yargısal inceleme yürütülürken, o hakimin alelacele dosyanın sonunu getirmesi (örneğin davanın reddine karar verip bitirmesi) geri dönülemez zararlar yaratabilir. Peki diyelim ki acil bir “ihtiyati haciz” veya “gemiye el koyma” talebi var ve Hâkim reddedildi. Davanın durması bu haczi tehlikeye düşürmez mi? HMK buna da çözüm bulmuştur: “Gecikmesinde sakınca bulunan haller istisnadır”. Hâkim kendisine güvenilmediği halde en acil ve telafisi güç ivedi tedbirleri almak zorundadır, ama davanın esasına dair kesin kararlar kuramaz.
Avukat Görüşü: Haksız Ret İddiasına Kesilen Para Cezası Kimden Alınır?
Kötü niyetli reddi hâkim taleplerinde merci mahkemesinin 5.000 TL’ye varan ağır disiplin para cezaları kestiğinden bahsetmiştik. Uygulamada bu dilekçeler genelde avukatlar aracılığıyla şahsen yazılıp sunulur. Peki mahkeme cezayı avukattan mı keser müvekkilden mi? Yargıtay içtihatları nettir: Avukat, müvekkilini temsilen o davayı sürdürür. HMK 42 m.6’da geçen “talepte bulunan taraf” sıfatı asıl hak sahibine aittir. Dolayısıyla kötü niyetli red cezası kural olarak vekile değil, müvekkilin (davanın asıl tarafının) kendisine kesilir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
(Not: Aşağıdaki Yargıtay kararları, merci makamının “esastan inceleme” yapmaktan nasıl kaçamayacağını ve para cezasını kime ne şekilde uygulayacağını gösteren eşsiz örneklerdir.)
Yargıtay 20. Hukuk Dairesi 2013/1932 E. , 2013/3512 K.
ÖZET (Merciin HMK 42 Uygulamaktan Kaçınamaması): Bir ticari davada davalı, hâkimi reddetmiştir. Duruşma hâkimi kararına “HMK 41 gereği Geri Çeviriyorum” yazıp dosyayı hemen Merci yetkisine ulaştırmıştır. Merci de dosyanın kapağına bakıp “Duruşma hakimi zaten geri çevirmiş, o zaman benim HMK 42 kapsamında esastan inceleme yapmama gerek yok. Karar verilmesine yer olmadığına” şeklinde kestirip atmıştır. Yargıtay çok ağır bir usul bozması vermiştir: “Bir yargı merci karara bakmadan top çeviremez. Duruşma hakimi ‘Geri Çevirdim’ yazsa da reddin sebeplerini net şekilde yazmamış ve dosyayı kafa karışıklığıyla merciye mütalaasıyla birlikte göndermiştir. Madem dosya merci önüne geldi, merci HMK 42. Madde uyarınca delilleri ve esas şartları detaylıca inceleyip net bir ‘Kabul’ veya ‘Red’ kararı kurmak zorundadır, kaçınamaz.”
Yargıtay 20. Hukuk Dairesi 2014/7848 E. , 2014/10329 K.
ÖZET (Avukatın Şahsi Kavgası İçin Müvekkile Ceza Kesilemeyeceği): Duruşma sırasında avukat, beyanlarının tutanağa geçirilmemesi yüzünden Hâkimle gerginlik yaşamıştır. Hâkim, duruşmadaki tavrı nedeniyle Avukat hakkında savcılığa suç duyurusunda bulunmuştur. Bunun üzerine avukat “Beni savcılığa verdi, husumet doğdu” diyerek tarafı olduğu dava için reddi hâkim istemiştir. Merci Mahkemesi reddi hakim talebini reddetmiş ve HMK 42 kapsamında müvekkile (davanın asil tarafına) disiplin para cezası kesmiştir. Yargıtay şu hükmü kurmuştur: “Evet, hâkim ile vekil arasındaki şahsi gerginlikler asıl müvekkili (davalıyı) bağlamaz, bu sebeple reddi hâkim yapılamaz, bu kısım doğru. ANCAK, tamamen vekilin şahsi münakaşasından doğan bu geçersiz ret talebi yüzünden, olaydan bağımsız olan asıl tarafa (müvekkile) disiplin para cezası veremezsiniz! Ceza kararı bozulmalıdır.”
Yargıtay 20. Hukuk Dairesi 2015/12636 E. , 2015/12084 K.
ÖZET (Hâkimin Başka Dosyadaki Yasal Kararlarının Husumet Sayılamayacağı): Bir Aile Mahkemesi dosyasında; hâkim yan/bağlantılı bir dosyada banka hesaplarındaki ihtiyati tedbiri kaldırarak icra infazı başlatmıştır. Davalı taraf sırf bu karar yüzünden “Hâkim ana davada tarafsızlığını kaybetti” diyerek reddi hakim yapmıştır. Merci bunu reddetmiş ve para cezasına (1500 TL) hükmetmiştir. Yargıtay onaylamıştır: “Hukuk davalarında Hâkimin yasal yetkisini kullanarak verdiği bir ara kararı veya aleyhe hüküm (istinafı/temyizi açık olmak kaydıyla) HMK anlamında bir taraf tutma veya kişisel haklı ret sebebi (HMK 36) değildir. Merciin reddetmesi ve ceza kesmesi işlemi yepyedir.”
HMK Madde 42 Sıkça Sorulan Sorular
Ret talebim Merci Mahkemesine gönderildi. Merci mahkemesi duruşma açarak beni dinleyecek mi?
Kural olarak hayır. HMK 42/1. maddesi son derece açıktır; hâkimin reddi talebinin merci tarafından incelenmesi “dosya üzerinden inceleme yapılarak” verilir. Çok olağanüstü bir durum olmadıkça merci duruşma yapmaz, sunduğunuz delilleri kağıt üzerinde değerlendirerek kabul ya da ret kararını yazar.
Hâkimi bilerek ve kasten, sadece davanın sonucunu geciktirmek için reddedersem ne olur?
HMK m.42/6 uyarınca asılsız ve kötü niyetli ret taleplerine, merci mahkemesi tarafından “disiplin para cezası” kesilmektedir. Bu ceza, avukatınızın veya mahkeme masraflarınızın dışında doğrudan adliye veznesine ödemeniz gereken bağlayıcı bir cezadır.
Hâkimi reddettikten sonra dava sürecim durdu mu? Hâkim lehimize veya aleyhimize bir işlem yapabilir mi?
Geçici olarak durur. HMK Madde 42/4 uyarınca; reddi istenen hâkim, merci ret kararı hakkında son noktayı koyana kadar (Kabul/Ret), sizin davanıza bakamaz. Hâkim o safhada dosyanızda hiçbir nihai karar kuramaz, taraflara hak verecek esasa yönelik hüküm veremez. Ancak “gecikmesinde sakınca bulunan” ve ani müdahale gerektiren (Örn: bankadaki milyonların haksızca kaçırılmasını engelleyecek ihtiyati tedbir devamı gibi) acil işler bu durma yasağının dışındadır.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu bilgilerin paylaşılması, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.