Yargıtay İçtihatları, Avukat Murat ÖCAL, Bodrum Avukat, Datça Avukat, Marmaris Avukat, Fethiye Avukat, Çeşme Avukat, Aydın Avukat, Kuşadası Avukat, Alanya Avukat, Antalya Avukat, Adana Avukat, Mersin Avukat, Çeşme Avukat, Balıkesir Avukat, Çanakkale Avukat, Ankara Avukat, İstanbul Avukat, Yozgat Avukat, Sivas Avukat

Reddi Hâkim Talebini Kim İnceler? HMK Madde 40 (Yetkili Merci)

Bir yargılama devam ederken davadaki taraflardan birinin mahkeme hâkimini reddetmesi (HMK m.36), hukuk sistemimiz açısından oldukça ciddi ve hassas bir usul işlemidir. Karşılaşılan en kritik hukuki sorunlardan biri de “Bu şikâyeti ve dilekçeyi kim okuyacak, hâkimin tarafsızlığını yitirip yitirmediğine kim karar verecek?” sorusudur. Hakkında ağır iddialar bulunan ve reddedilen bir hâkimin kendi davasıyla ilgili bu kadar önemli bir konuda bizzat karar vermesi objektifliğe aykırı olacağından, Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) Madde 40, “Yetkili Merci” kurumunu devreye sokmuştur. Kanun, ister tek hâkimli küçük bir ilçe mahkemesi olsun ister büyük şehirlerdeki toplu mahkemeler olsun, her senaryo için ret dilekçesini inceleyecek bağımsız makamı tek tek kurala bağlamıştır.

HMK Madde 40

(1) Hâkimin reddi talebi, reddi istenen hâkim katılmaksızın mensup olduğu mahkemece incelenir.
(2) Reddedilen hâkimin katılmamasından dolayı mahkeme toplanamıyor ya da mahkeme tek hâkimden oluşuyor ise ret talebi, o yerde asliye hukuk hâkimliği görevini yapan diğer mahkeme veya hâkim tarafından incelenir. O yerde, asliye hukuk hâkimliği görevi tek hâkim tarafından yerine getiriliyorsa, o hâkim hakkındaki ret talebi, asliye ceza hâkimi varsa onun tarafından, yoksa en yakın asliye hukuk mahkemesince incelenir.
(3) Sulh hukuk hâkimi reddedildiği takdirde, ret talebi, o yerdeki diğer sulh hukuk hâkimi tarafından incelenir. O yerde, sulh hukuk hâkimliği görevi tek hâkim tarafından yerine getiriliyorsa, o hâkim hakkındaki ret talebi, bulunma sıralarına göre; o yerdeki sulh ceza hâkimi, asliye hukuk hâkimi, asliye ceza hâkimi, bunların da bulunmaması hâlinde, en yakın yerdeki sulh hukuk hâkimi tarafından incelenir.
(4) Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin başkan ve üyelerinin reddi talebi, reddedilen başkan ve üye katılmaksızın görevli olduğu dairece karara bağlanır. Hukuk dairelerinin toplanmasını engelleyecek şekildeki toplu ret talepleri dinlenmez.

HMK Madde 40 Kapsamında Talebi Kim Denetler?

Sistemin kurgusu, reddi istenen hâkimin aradan tamamen çıkarılması üzerine kuruludur. Kural olarak; ret talebi, reddedilen hâkim heyete katılmaksızın doğrudan kendi mensup olduğu mahkeme (örneğin diğer hâkimler) tarafından incelenir. Ancak uygulamada sıkça karşılaşılan bir problem vardır: Ya o mahkeme sadece tek bir hâkimden oluşuyorsa? İşte HMK Madde 40/2 fıkrası bu tıkanıklığı çözer. Eğer mahkeme tek hâkimden oluşuyorsa veya diğer hâkimlerin yokluğu sebebiyle mahkeme toplanamıyorsa, ret talebi o yargı çevresindeki asliye hukuk veya duruma göre asliye ceza (veya en yakın yerdeki başka bir asliye hukuk) mahkemesine gönderilir.

Avukat Görüşü: Hâkimin Kendi Hakkında Karar Verememesi

Dosyayı esastan çözen bir davanın tarafı, reddi hâkim talebini mahkemeye sunduğu an, mevcut hâkimin bizzat kendi kendini inceleyip “benim tarafsızlığımdan şüphe edilmesi yersizdir, o yüzden talebinizi reddediyorum” deme yetkisi sıfırdır. Dilekçe açıkça yersiz, mesnetsiz hatta avukat tarafından kötü niyetle davayı uzatmak için verilmiş dahi olsa, hâkim usule uygun olarak kendi şahsi görüşünü bir kâğıda yazmalı ve dosyayı HMK 40’ta işaret edilen o “yetkili merciye” derhal aktarmalıdır. Yargıtay incelemelerinde bu usule uyulmadan, hâkimin kendi inisiyatifiyle dosyada tuttuğu ret kararları istisnasız bir şekilde bozulmaktadır.

6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi

Madde, 1086 sayılı Kanunun 33 üncü maddesinin kısmen karşılığıdır. Söz konusu maddede “Vekilin, hâkimin reddi isteminde bulunabilmesi bu konudaki yetkisinin vekâletnamede belirtilmiş olması” koşuluna bağlayan hüküm, bu Tasarıya alınmamıştır. Çünkü “Davaya vekâlette özel yetki verilmesini gerektiren hâller” kenar başlıklı 79 uncu maddede, hâkimin reddi için vekilin özel yetkisi olması gerektiği gösterilmiş olduğundan, böylece tekrardan kaçınılmıştır.

Dördüncü fıkrada bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi başkan ve üyelerinin reddi taleplerini incelemeye yetkili merci konusunda hüküm getirilmiştir

Adalet Komisyonu Değişiklik Gerekçesi

Tasarının 45 inci maddesinin dördüncü fıkrasında geçen “incelenerek” ibaresi diğer temel kanunlardaki kullanımla uyum sağlamak amacıyla madde metninden çıkarılmış ve madde teselsül gereği 46 ncı madde olarak kabul edilmiştir.

HMK Madde 40 İle İlgili Sıkça Sorulan Sorular

Davama bakan hâkim, benim verdiğim “reddi hâkim” dilekçesini kendisi okuyup çöpe atabilir mi?

Hayır, kesinlikle atamaz. HMK Madde 40 sistemi bunu yasaklar. Yazdığınız dilekçedeki sebepler çok zayıf, kanıtsız veya davayı kasten uzatmaya yönelik olsa dahi; davanın asıl hâkimi bu dilekçeyi kendi inisiyatifiyle reddedemez. Mutlaka kendi mütalaasını ekleyerek bu iddiayı incelemesi için Kanun’un gösterdiği “yetkili merciye” göndermek zorundadır.

Yaşadığım ilçede sadece tek bir Asliye Hukuk Hâkimi var. Onu da ben reddedersem dilekçemi / iddiamı kim inceleyecek?

Eğer yargılandığınız bölgede (ilçede vb.) tek bir hâkim varsa, HMK m.40/2 bendi devreye girer. Sizin iddialarınız ve hâkimin reddi dilekçeniz o yerde bulunan “Asliye Ceza Hâkimi” tarafından incelenir. Eğer o bölgede asliye ceza mahkemesi de yoksa, en yakın ilçedeki Asliye Hukuk Mahkemesi talep edilen inceleme merci vasfını üstlenir.

HMK Madde 40 Ret talebini incelemeye yetkili merci

Yargıtay İçtihatları

4. Hukuk Dairesi 2011/12616 E. , 2011/13932K.

ÖZET (Hâkimin Ret Talebini Bizzat Engelleyemeyeceği): Görülen bir ölümlü trafik kazası tazminat davasında, davanın hâkimi davacı tarafa “ıslah dilekçesi sunmaları” yönünde ara kararda süre vermiştir. Davalı avukatı, bu ara kararı bir nevi yol gösterme (tarafsızlığı ihlal) olarak algılayıp “reddi hâkim” talebinde bulunmuştur. Dosyanın hâkimi, söz konusu talebin açıkça hakkın kötüye kullanılması olduğunu ve davayı sırf uzatma maksadı taşıdığını öne sürerek talebi kendi kendine reddetmiş, üstüne avukata disiplin para cezası kesmiştir. Yargıtay, iddianın esası asılsız görünse dahi, kanun emri gereği bir hâkimin kendi hakkındaki ret talebini kendisinin reddedemeyeceğini belirtmiştir. İnceleme yetkisinin doğrudan HMK m.40 uyarınca ilgili merciye ait olması nedeniyle usul ihlali tespit edilmiş ve hâkimin kararı bozulmuştur.

  • HMK Madde 40
  • Ret talebini incelemeye yetkili merci

Davacı K……….. vdl. vekili Avukat ………, davalı M…….vd. aleyhine 07/06/2005 gününde verilen dilekçe ile ölümlü trafik kazası nedeniyle maddi ve manevi tazminat istenmesi üzerine mahkemece yapılan yargılama sonunda; maddi tazminatın kabulüne manevi tazminatın kısmen kabulüne dair verilen 07/07/2010 günlü kararın Yargıtay’ca incelenmesi davalılar vekili tarafından süresi içinde istenilmekle temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten sonra tetkik hakimi tarafından hazırlanan rapor ile dosya içerisindeki kağıtlar incelenerek gereği görüşüldü.

Dava, ölümlü trafik kazasından kaynaklanan maddi manevi tazminat istemine ilişkindir. Mahkemece maddi tazminatın kabulüne manevi tazminatın bir kısım davacılar için kısmen kabulüne, bir kısım davacılar için kabulüne karar verilmiş, karar davalılar tarafından temyiz edilmiştir.

Davacılar, davalı B……’ın diğer davalı M …….’e ait araçla kazaya sebep olduğunu ve bir kısım davacıların oğulları bir kısım davacıların kardeşi olan N……..’ın ölümüne sebep olduğunu ileri sürerek maddi ve manevi tazminat isteminde bulunmuşlardır.

Davalılar davanın reddini savunmuşlardır.

Yerel mahkemece, maddi tazminatın kabulüne manevi tazminatın bir kısım davacılar için kısmen kabulüne, bir kısım davacılar için kabulüne karar verilmiş Yargılama sırasında davalılar vekili, 31.05.2010 tarihli celsede verilmiş olan “davacı tarafa davayı ıslah etmek istediği takdirde ıslah dilekçesi ve harcını yatırması ve davalıya tebliğ ettirmesi için 10 günlük süre verilmesine” dair verilen (2) nolu ara kararı hakimin davacı tarafa nasihat vermesi, yol göstermesi olarak nitelendirerek hakimin reddi talebinde bulunmuştur. Reddi hakim talebinde bulunulan hakim tarafından, red talebi açıkça hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ve davayı uzatmak maksadıyla yapıldığı gerekçesiyle HUMK’nun 35. maddesi uyarınca reddedilmiş ve HUMK’nun 36/4 maddesi uyarınca davalıların, idari para cezası ile cezalandırılmalarına karar verilmiştir. Mahkeme hakiminin, hakimin reddi talebinin reddine ilişkin olan geri çevirme kararı HMK 41 de belirtilmiş olan koşulları taşımadığından doğru değildir. HMK 40’ta belirtilen usul çerçevesinde inceleme yapılması gerekmektedir. Yerel mahkeme kararının, HMK 40 gereği işlem yapılmak üzere bozulması gerekmiştir.

SONUÇ: Temyiz olunan kararın açıklanan nedenlerle BOZULMASINA, bozma nedenine göre diğer temyiz itirazlarının şimdilik incelenmesine yer olmadığına ve peşin alınan harcın istek halinde geri verilmesine 28.02.2012 gününde oybirliğiyle karar verildi.

HMK Madde 40 Ret talebini incelemeye yetkili merci

Yargıtay İçtihatları

20. Hukuk Dairesi 2014/7297E. , 2014/8374K.

ÖZET (Yargı Çevresindeki Tek Hâkimlerin Reddedilmesi ve Merciin Kayması): İzmir’in Çeşme ilçesindeki bir kamulaştırma davasında, avukat reddi hâkim yoluna başvurmuştur. Hâkim talebin reddi yönünde görüş bildirmiş ve inceleme mercine sevk etmiştir. İncelemeyi yapan merci, reddi hâkim talebini haksız bularak avukata 5.000 TL disiplin para cezası vermiştir. Ancak Yargıtay dosya bütünlüğünü incelediğinde Çeşme’de sadece iki (2) adet Asliye Hukuk hâkiminin görevli olduğunu ve açılan tüm seri kamulaştırma davalarında avukatların bu “iki hâkimin de birden” reddini istediklerini tespit etmiştir. Madde 40/2 hiyerarşisi gereğince, o yerdeki tüm asliye hukuk hâkimleri hakkında aynı sebebe dayalı ret isteniyorsa inceleme görevinin artık Asliye Ceza Mahkemesine geçmesi gerekmektedir. Merciin (Hukuk Mahkemesinin) kendi içinde verdiği ret ve ceza kararı bu sebeple Yargıtay’ca usulden bozulmuştur.

  • HMK Madde 40
  • Ret talebini incelemeye yetkili merci

Taraflar arasında görülen dava sırasında davalılardan G.. K.. tarafından reddi hâkim yoluna başvurulmuştur.

Red talebini inceleyen merci tarafından verilen kararın Yargıtayca incelenmesi davalılardan G.. K.. tarafından duruşmalı olarak yapılması istenilmişse de, 6100 sayılı H.M.K.nun geçiçi 3. maddesi atfıyla 1086 sayılı H.U.M.K.’nun 438/2 maddesi gereğince hâkimin reddine ilişkin verilen kararların temyiz incelemesinin duruşmalı yapılması mümkün olmadığından talebinin reddine ve süresinde olduğu anlaşılan temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten sonra dosya içindeki tüm belgeler incelendi, gereği düşünüldü:

K A R A R

Taraflar arasında görülen kamulaştırma davası sırasında davalı tarafından 13.08.2014 havale tarihli dilekçe ile özetle “…Mahkemece, kamulaştırmanın iptali davasının sonucunun bekletici mesele yapılması talebi hakkında olumlu veya olumsuz bir karar verilmemesi nedeniyle tarafsızlığından şüphe duyulduğu…” gerekçesiyle reddi hâkim yoluna başvurulmuştur.

Reddedilen Hâkim .’ın, talebin reddinin gerektiği yönündeki görüşü üzerine, dosyayı inceleyen merci tarafından reddi hâkim talebinin reddine ve ret talebinde bulunan davalıların ayrı ayrı H.M.K.’nun 42/4 maddesi uyarınca 5.000.- TL disiplin para cezası ile cezalandırılmalarına ilişkin verilen karar, davalılardan G.. K.. tarafından temyiz edilmiştir.

H.M.K.’nun 4/2. maddesine göre “(2) Reddedilen hâkimin katılmamasından dolayı mahkeme toplanamıyor ya da mahkeme tek hâkimden oluşuyor ise ret talebi, o yerde asliye hukuk hâkimliği görevini yapan diğer mahkeme veya hâkim tarafından incelenir. O yerde, asliye hukuk hâkimliği görevi tek hâkim tarafından yerine getiriliyorsa, o hâkim hakkındaki ret talebi, asliye ceza hâkimi varsa onun tarafından, yoksa en yakın asliye hukuk mahkemesince incelenir.”

Somut olayda, Çeşme İlçesinde tek asliye hukuk mahkemesi bulunduğu ve iki ayrı hâkimin müstemiren yetkilendirildiği, aynı mahkemede açılan aynı nitelikteki kamulaştırma nedeniyle tapu iptali ve tescil davalarının müstemir yetkili hâkimler tarafından dosya numarasına göre paylaşıldığı, davaların taraflarınca her iki hâkim hakkında da aynı nedenlere dayalı olarak HMK’nun 36. maddesi uyarınca reddi hâkim isteminde bulunulduğu aynı gün temyiz incelemesi yapılan Dairenin 2014/7290 E., 2014/7291 E., 2014/7292 E, 2014-7293 E., 2014/7297 E., 2014/7310 E. ve 2014/8041 E. sayılı dosyalarından anlaşılmaktadır. Bu nedenle, HMK’nun 40. maddesi uyarınca aynı mahkemenin müstemir yetkili hâkimlerinin seri dosyada aynı nedenle reddedildiğinden, ret talebini inceleme görevi, HMK’nun 40. maddesi uyarınca asliye ceza mahkemesine ait olduğundan merci kararı usûl ve kanuna aykırıdır.

SONUÇ: Yukarıda açıklanan nedenlerle; davalının temyiz itirazlarının kabulü ile merci kararının BOZULMASINA, bozma nedenine göre sair hususların incelenmesine yer olmadığına, temyiz harcının istek halinde iadesine 14/10/2014 günü oy birliği ile karar verildi.

UYARI

Web sitemizde yer alan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka web sitelerinde yayımlanması halinde hukuki ve cezai yollara başvurulacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.