Ret Talebini İncelemeye Yetkili Merci Kimdir? HMK Madde 40 İncelemesi
Hukuk sistemimizde “Hiç kimse kendi davasının hâkimi olamaz” ana kuralı geçerlidir. Kendisine yönelik ağır iddialarla “tarafsız değildir” denilerek reddedilen bir hâkimin, bu iddiaları bizzat okuyup “bana iftira atıyorsunuz, red talebiniz haksızdır” deme yetkisi yoktur. O iddiaları objektif biçimde inceleyip karara bağlayacak bağımsız bir göze ihtiyaç vardır. İşte HMK Madde 40 (Ret Talebini İncelemeye Yetkili Merci), reddedilen hâkimin dosyasının hangi mahkemeye (merciye) gönderileceğini çok net kurallara bağlar. Büyük adliyelerde reddedilen mahkemenin işlemi sıradaki diğer numaralı mahkemeye devredilir. Ancak Anadolu’daki küçük adliyelerde “tek bir hâkim” var ise kanun tıkanıklığı önlemek için sırasıyla o adliyedeki Asliye Ceza hâkimini, o da yoksa komşu ilçedeki en yakın Asliye Hukuk mahkemesini “Yetkili Merci” olarak atar.
HMK Madde 40: Kanun Metni
(1) Hâkimin reddi talebi, reddi istenen hâkim katılmaksızın mensup olduğu mahkemece incelenir.
(2) Reddedilen hâkimin katılmamasından dolayı mahkeme toplanamıyor ya da mahkeme tek hâkimden oluşuyor ise ret talebi, o yerde asliye hukuk hâkimliği görevini yapan diğer mahkeme veya hâkim tarafından incelenir. O yerde, asliye hukuk hâkimliği görevi tek hâkim tarafından yerine getiriliyorsa, o hâkim hakkındaki ret talebi, asliye ceza hâkimi varsa onun tarafından, yoksa en yakın asliye hukuk mahkemesince incelenir. (Not: Maddenin tamamlayıcı fıkraları uyarınca; Sulh Hukuk hâkimi reddedilirse o yerdeki Asliye Hukuk hâkimi merci konumundadır.)
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Madde, 1086 sayılı Kanunun 33 üncü maddesinin kısmen karşılığıdır. Söz konusu maddede “Vekilin, hâkimin reddi isteminde bulunabilmesi bu konudaki yetkisinin vekâletnamede belirtilmiş olması” koşuluna bağlayan hüküm, bu Tasarıya alınmamıştır. Çünkü “Davaya vekâlette özel yetki verilmesini gerektiren hâller” kenar başlıklı 79 uncu maddede, hâkimin reddi için vekilin özel yetkisi olması gerektiği gösterilmiş olduğundan, böylece tekrardan kaçınılmıştır. Dördüncü fıkrada bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi başkan ve üyelerinin reddi taleplerini incelemeye yetkili merci konusunda hüküm getirilmiştir.
Adalet Komisyonu Değişiklik Gerekçesi
Tasarının 45 inci maddesinin dördüncü fıkrasında geçen “incelenerek” ibaresi diğer temel kanunlardaki kullanımla uyum sağlamak amacıyla madde metninden çıkarılmış ve madde teselsül gereği 46 ncı madde olarak kabul edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
Reddi Hakim İncelemesinde Çapraz Denetim (Merci Sistemi)
HMK 40. maddesiyle kurulan sistem, yargının dışarıdan bir müdahaleye gerek kalmadan kendi kendini içeriden denetlemesini (check-balance) sağlar. Örneğin 1. Asliye Hukuk Mahkemesi hâkimi reddedildiğinde, iddiaların ciddiyeti hemen yan odadaki 2. Asliye Hukuk Mahkemesi tarafından (merci sıfatıyla) denetlenir. Eğer ret sebebi kanuna uygun bulunur ve kabul edilirse, kararı alan merci mahkemesi “Ben devam ediyorum” diyerek dosyaya kendisi bakmaz; dosya Adalet Komisyonuna / Tevzi Bürosuna yollanarak yeni bir hâkim atanır.
Avukat Görüşü: Yetkisiz Merciin Verdiği Hükmün İptali
Türk Yargı sisteminde ‘görev ve yetki’ kuralları kamu düzenindendir. Bir hâkim reddedildiğinde, eğer dosya bir hata sonucu kanunun belirlediği doğru makama gönderilmeden başka bir hâkim (örn: yetkisiz başka bir Asliye Mahkemesi) tarafından incelenip yanlışlıkla hükme bağlanırsa ne olur? Yargıtay’ın katı kuralı gereği, Asıl Yetkili Merci tarafından incelenmemiş her reddi hakim kararı mülga (yok hükmünde) sayılır. Yetkisiz mahkemenin verdiği ret ve para cezası kararları kanun yoluyla bozulur.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
(Not: Reddi hakim gibi hassas bir konuda sadece doğru makamın / hakimin karar verebileceğini teyit eden istisnai içtihatlar alt bölümde özetlenmiştir.)
Yargıtay 20. Hukuk Dairesi 2014/7297 E. , 2014/8374 K.
ÖZET (Tek Hâkimli Adliyede HMK 40 Kurallarının İşletilmesi – Çeşme Olayı): Çeşme Adliyesinde sadece bir Asliye Hukuk Mahkemesi bulunmakta ancak mahkemeye iki farklı hâkim aynı anda (müstemir yetkili olarak) bakmaktadır. Seri olarak açılan kamulaştırma davalarında, davalı taraf her iki hâkimi de taraflı oldukları iddiasıyla tek tek reddetmiştir. Dosya, merci olarak kendi içlerinde incelenip para cezası kesilerek kapatılmak istenmiştir. Yargıtay bu işlemi çok net bir kararla bozmuştur: “Tek Asliye Hukuk Mahkemesinin bulunduğu adliyede o mahkemenin her iki hâkimi de reddediliyorsa, ortada ret kararını inceleyecek yetkili bir Asliye Hukuk hâkimi kalmamıştır. HMK 40. madde çok açıktır: Asliye Hukuk kanalı tıkandığında, dilekçeyi incelemeye yetkili merci derhal ‘Asliye Ceza Hâkimi’ olmalıdır. Asliye Ceza Hâkimini atlayarak verilen ret kararı usulsüzdür ve bozulmalıdır.”
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 2011/12616 E. , 2011/13932 K.
ÖZET (Heyetin Toplu Olarak Reddedilmesinin Usulü): (Site içeriklerinde daha önceki HMK m.38 kapsamında da işlenen bu kararda); Bir vatandaş Yargıtay dairesinin tüm üyelerini aynı anda ‘çekilmeye davet’ ederek toplu red talebinde bulunmuştur. Yargıtay, kurulların tamamen toplanmasını ve iş yapmasını engelleyecek şablon şeklindeki toplu red (Yargıtay Kanunu m.39 ve HMK md.40) taleplerinin merci tarafından dinlenmeksizin reddedileceğini vurgulamıştır.
HMK Madde 40 Sıkça Sorulan Sorular
Reddi Hâkim dilekçemi kime vereceğim? Kendi hâkimime mi yoksa direkt Merci mahkemesine mi?
Dilekçenizi kendi dosyanızın bulunduğu reddedilen hâkimin mahkemesine vereceksiniz. HMK uyarınca hâkim o dilekçeyi alır, kendi görüşünü / mütalaasını altına yazar ve dosyayı bizzat incelemeye yetkili Merci’ye (Örn: 1 numara ise 2 numaralı mahkemeye) tevdi eder. Vatandaş bizzat komşu mahkemenin kapısını çalıp dilekçe veremez.
Sulh Hukuk Hâkimini reddedersem merci incelemesini kim yapar?
HMK Madde 40’ın devam fıkraları ve genel yargı teşkilatı kanunları gereğince; Sulh Hukuk Mahkemesi hâkimi reddedildiğinde, o talebi inceleme görev ve yetkisi aynı adliyedeki (“üst mahkeme” sıfatını taşıyan) Asliye Hukuk Mahkemesine aittir.
İlçede sadece tek bir hâkim var. Hem Sulh, hem Asliye Hukuk, hem Asliye Cezaya tek bir hâkim bakıyor. Onu reddedersem ne olacak?
Bu durumda HMK Madde 40/2 devreye girer. Adliyede o hâkim dışında denetleyici Asliye Hukuk veya Asliye Ceza hâkimi yoksa, dosyanız “en yakın ilçedeki Asliye Hukuk Mahkemesine” yollanır. Komşu ilçedeki hâkim sizin reddi iddialarınızı yetkili Merci sıfatıyla inceler.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu bilgilerin paylaşılması, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.