Hâkimin Davaya Bakmaktan Yasaklılık Sebepleri: HMK Madde 34 İncelemesi
Bir yargılamada bağımsızlık ve tarafsızlık sadece kâğıt üzerinde kalmamalı, görsel olarak da hiç kimsenin zihninde en ufak bir şüphe bırakmamalıdır. HMK Madde 34 (Yasaklılık Sebepleri), adaletin tecellisinde akrabalık veya menfaat bağlarından doğabilecek şüpheleri kökünden kesip atan “Bağımlılık Yasağı” kurallarıdır. Kanun koyucu, hâkimin bizzat kendi davasına, eski eşinin, nişanlısının, altsoy-üstsoyunun veya üçüncü dereceye kadar (amca, hala, dayı, teyze dâhil) kan hısımlarının davasına bakmasını kesin ve mutlak olarak yasaklamıştır. Öyle ki, davadaki taraflar “Bizim için mahsuru yok, hâkim bey dürüsttür davamıza baksın” diyerek yazılı muvafakat verseler dahi; hâkimin yasaklılık sebebi olan bir dosyada yargılama yapması mümkün değildir; talebe gerek kalmaksızın dosyadan re’sen el çekmek (çekinmek) zorundadır.
HMK Madde 34: Kanun Metni
(1) Hâkim, aşağıdaki hâllerde davaya bakamaz; talep olmasa bile çekinmek zorundadır: a) Kendisine ait olan veya doğrudan doğruya ya da dolayısıyla ilgili olduğu davada. b) Aralarında evlilik bağı kalksa bile eşinin davasında. c) Kendisi veya eşinin altsoy veya üstsoyunun davasında. ç) Kendisi ile arasında evlatlık bağı bulunanın davasında. d) Üçüncü derece de dâhil olmak üzere kan veya kendisini oluşturan evlilik bağı kalksa dahi kayın hısımlığı bulunanların davasında. e) Nişanlısının davasında. f) İki taraftan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği davada.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Hâkimin davaya bakmaktan yasaklı olduğu hâllere ilişkin 1086 sayılı Kanunun 28 inci maddesinin dili sadeleştirilmiş, yasaklılık hâllerinden her biri ayrı bir bentte düzenlenmiştir. Ancak, 28 inci maddenin (2) numaralı bendinde mevcut olan kan ve kayın hısımları arasındaki derece farkı kaldırılarak her iki hısımlık bakımından da üçüncü derece dahil olmak üzere yasaklılık getirilmiştir. Yine maddenin, (4) numaralı bendinde yer alan hüküm, hâkimlerin görevleri gereği yapamayacağı işlerle ilgili olup, uygulama alanı olmaması sebebiyle metne dahil edilmemiştir. Maddeye, nişanlılık da yasaklılık sebebi olarak ilave edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
Hâkimin Görevden Yasaklılığı ile “Reddi Hâkim” Arasındaki Fark
Hukukumuzda “Hâkimin Yasaklılığı (HMK 34)” ile “Hakimin Reddi (HMK 36)” sıkça birbirine karıştırılır ancak sonuçları çok farklıdır. Yasaklılık, kanunda sayılan eş-dost-akraba durumlarında mutlak işleyen bir kuraldır. Taraflar istese de istemese de hâkim yasaklıysa davaya bakamaz; verirse kararı kesin yetkisizlikten bozulur ve o güne kadar yaptığı tüm usul işlemleri iptal edilir. Hakimin Reddi ise akrabalık olmasa bile “hakimin tarafsızlığından şüphe duyulmasını gerektiren (Örneğin hâkimin taraflardan biriyle düşman olması, dışarıda hakaretleşmesi vs.)” özel sebeplerin taraflarca şikayet edilmesidir. Yasaklılık otomatik işlerken, red kurumu ancak taraflar süresi içinde talep edip ispatlarsa işler.
Avukat Görüşü: HMK 34 Kapsamında Yanlış Olarak ‘Çekilme’ Kararı Verilmesi
Uygulamada bazen asabi veya sert mizaçlı taraflar hâkimi kızdırarak davadan el çektirmeye çalışırlar. Hâkime yönelik “Siz asıl belgeleri incelemediniz, size güvenmiyorum” şeklinde haksız tepkiler gösterilebilir. Böyle bir durumda hâkim duygusal davranıp “Madem bana güvenmiyorsunuz, bu dava beni tatmin etmeyecek, HMK kapsamında dosyadan çekiliyorum” diyemez. Çekilme (Yasaklılık) için HMK 34’teki çok katı şartların (Örn: davanın akrabaya ait olması) var olması şarttır. Dosyada hiçbir yasaklılık şartı yoksa hâkim çekilemez; tarafın şikayeti ancak “Reddi Hâkim” prosedürü çerçevesinde merci tarafından reddedilir ve Hâkim davaya aynen bakmak mecburiyetinde kalır.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
(Not: Aşağıda yer alan birbiriyle bağlantılı iki Yargıtay Kararı; yasaklılık sebepleri (HMK 34) oluşmadan sırf tarafların kaprisleri üzerine hâkimin dosyadan çekilemeyeceğini açıklayan emsal bir süreci özetlemektedir.)
Yargıtay 20. Hukuk Dairesi 2012/2367 E. , 2012/2781 K.
ÖZET (Yasaklılık Şartları Oluşmadan Hâkimin Duygusal Olarak Çekillemeyeceği): Bir ecrimisil davasında davalı şirket temsilcisi mahkemeye bir dilekçe vererek “Duruşma hakimi tahribatlı ve sahte belgelere göre karar veriyor, davadan çekilmesini aksi halde hakimi reddettiğimizin bilinmesini isteriz” demiştir. Duruşma hakimi buna alınmış, “Verdiğim karar onları tatmin etmeyecek” diyerek davadan kendi inisiyatifiyle çekilmiş, üst mercii de bu çekilmeyi onaylamıştır. Yargıtay, bu durumu HMK 34’e aykırı bularak şiddetle bozmuştur: “Hâkimin davadan çekilebilmesi için yasanın aradığı mutlak şartların (HMK 34 Yasaklılık Sebepleri) gerçekleşmesi gerekir. Dosyada hâkimin çekinmesini gerektiren hiçbir hısımlık veya yasaklılık şartı yoktur. Merci mahkemesi bu çekilmeyi kabul edemez; çekilmeyi iptal edip ‘hakimin reddi var mı yok mu’ diye onu araştırması gerekirdi.”
Yargıtay 20. Hukuk Dairesi 2012/7577 E. , 2012/9488 K.
ÖZET (Yargıtay Bozması Sonrası Reddi Hakimin Doğru Şekilde Reddedilmesi): Yukarıda bahsedilen bozma kararı üzerine dosya tekrar merci hakimliğine gelmiştir. Merci bu kez Yargıtay’ın direktifine uyarak “Ortada HMK 34 kapsamında bir çekilme sebebi (yasaklılık) yoktur” tespitiyle hakim çekilmesini iptal etmiş; devamında tarafların sunduğu “Hakim sahte belgeyi incelemedi” iddiasını “Hakimin Reddi (HMK 36)” maddelerine göre incelemiştir. Yapılan incelemede bu iddiaların tarafsızlığı bozacak boyutta bir reddi hakim şartı da taşımadığına kanaat getirilerek talep reddedilmiştir. Yargıtay bu defa “Doğru usul uygulandı” diyerek kararı usul ve yasaya uygun bulup Onamıştır.
HMK Madde 34 Sıkça Sorulan Sorular
Hâkimin amcası veya teyzesinin taraf olduğu bir davaya o hâkim bakabilir mi?
Hayır bakamaz. HMK Madde 34/1-d hükmüne göre hâkimlerin üçüncü derece dâhil kan hısımlarının davasına bakması kesin olarak yasaktır. Amca, hala, dayı ve teyze 3. derece kan hısmı olduklarından yasaklılık kapsamındadır.
Eski eşimle yıllar önce boşandık. O kişinin bir davası benim mahkememe düşerse hâkim olarak bakmamda sakınca var mı?
Evet, hukuken kesinlikle yasaktır ve sakıncalıdır. HMK Madde 34/1-b bendi son derece nettir: “Aralarında evlilik bağı kalksa bile eşinin davasında” hâkimin görev yapması kanunen yasaktır. Evliliğin sona ermiş olması, yasaklılık duvarını aradan kaldırmaz.
Hâkimin yasaklı olduğu (akrabasının davası vs.) yıllar sonra anlaşılırsa verilen karar ne olur?
Yasaklılık hâli mutlak bir bozma nedenidir ve iddia/itiraz edilmese bile re’sen gözetilir. Eğer hâkimin davasına baktığı kişilerden birinin onun amcası olduğu anlaşılırsa (karar Yargıtay’da onaylanıp kesinleşmiş bile olsa) bu durum “Yargılamanın İadesi” (HMK m.375/1-b) sebebidir. Verilen tüm kararlar ve geçmiş duruşmalar iptal edilir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu bilgilerin paylaşılması, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.