Bilirkişinin Oy ve Görüşünün Değerlendirilmesi: HMK Madde 282
Bilirkişi incelemesi, mahkemenin çözümü hukuk dışında, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hallerde başvurduğu en önemli ispat araçlarından biridir. Ancak bilirkişinin hazırladığı rapor, bir kesin delil olmayıp takdiri delil niteliğindedir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 282. maddesi, hakimin bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendireceğini açıkça hükme bağlayarak yargı bağımsızlığını ve hakimin delilleri serbestçe takdir etme yetkisini koruma altına almıştır. Bu hüküm gereğince, hakim bilirkişi raporuyla bağlı olmayıp, rapordaki teknik tespitlerin maddi vakıalara ve hukuka aykırı olduğunu gerekçelendirmek şartıyla raporun aksine karar verebilir veya re’sen yeni bir inceleme yaptırabilir. Uygulamada büyük önem taşıyan bu kural, hakimin bilirkişi raporunun yalnızca bir aracı durumuna gelmesini engeller. Son dönemde Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarında, bilirkişi raporuna itiraz edilmemesinin usuli kazanılmış hak doğurup doğurmayacağı konusu da HMK’nın 282. maddesindeki hakimin delilleri serbestçe değerlendirme yetkisi çerçevesinde şekillenmektedir.
HMK Madde 282: Kanun Metni
Bilirkişinin oy ve görüşünün değerlendirilmesi
MADDE 282- (1) Hâkim, bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Maddede yer alan düzenlemeyle, bilirkişinin, raporunda yahut sözlü açıklamalarında işaret ettiği oy ve görüşünü, hâkimin, diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendireceği hususu hüküm altına alınmış; bu suretle bilirkişinin belirteceği oy ve görüşünün, bir takdiri delil niteliği taşıdığına açıkça işaret edilmiştir. Anılan hüküm çerçevesinde, hâkim, bilirkişi raporunu yeterli görmemekle beraber, raporda yazılı olan özel ve teknik bilgilerden hareketle, bilirkişinin raporunda varmış olduğu sonucun yanlış olduğu kanısına ulaşacak olursa, bunun gerekçelerini açıkça ortaya koymak suretiyle, bilirkişi raporunun aksine de karar verebilecektir. Tersine bir anlayış, hâkimi, bilirkişi raporuyla, hüküm arasında bir aracı hâline getirir ki; bunun hukuk devleti ve onun bir görünüm biçimi olan yargı bağımsızlığı (Anayasanın 2 nci ve 138 inci maddeleri) ile bağdaştırılamayacak olması sebebiyle kabulü mümkün değildir. Öte yandan, bu kural, hâkim, bilirkişi raporunu yeterli görmezse, bilirkişiden ek rapor almak yahut yeni bir bilirkişi incelemesi yaptırtmak zorundadır şeklinde de anlaşılamaz. Çünkü, bilirkişiden ek rapor almak yahut yeni bir bilirkişi incelemesi yaptırtmak, “Bilirkişi raporuna itiraz” başlıklı 285 inci maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarında yer alan düzenlemeler uyarınca, zaten hâkimin sahip olduğu doğal yetkiler arasında bulunmaktadır.
Hukuki İncelemeler
Bilirkişi Raporunun Hukuki Niteliği ve Takdiri Delil Olması (HMK 282/1)
Türk Medeni Usul Hukukunda deliller kesin ve takdiri olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. HMK’nın 282. maddesi, bilirkişinin oy ve görüşünün “takdiri delil” niteliğinde olduğunu açıkça ortaya koymuştur. Bilirkişi, mahkemenin çözemediği teknik veya özel konularda bilgi sunarak hakime yardımcı olan bir yardımcı organdır; ancak hiçbir şekilde hakimin yerine geçerek nihai karar verici olamaz. Kanun koyucu, “Hâkim, bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir” diyerek, hakimin bilirkişi raporundaki sonuçları serbestçe denetleyebileceğini belirtmiştir. Bu durum, anayasal bir güvence olan yargı bağımsızlığı ve hakimin vicdani kanaati ilkelerinin doğal bir sonucudur. Aksi bir kabul, hakimi bilirkişi raporunu imzalayan bir aracı konumuna indirger ve yargılama yetkisinin devredilmesi anlamına gelir ki bu durum kabul edilemez.
Hakimin Bilirkişi Raporunun Aksine Karar Verme Yetkisi ve Sınırları
HMK 282 kapsamında hakimin bilirkişi raporunu serbestçe değerlendirme yetkisi, hakime keyfi davranma veya teknik konuları gerekçesiz olarak reddetme hakkı vermez. Hakim, teknik ve özel bilgi gerektiren bir konuda bilirkişinin vardığı sonucu reddedecek veya aksine karar verecekse, bunun hukuki, mantıki ve bilimsel gerekçelerini kararında açıkça ve ikna edici şekilde göstermek zorundadır. Örneğin, bilirkişi raporundaki hesaplama yöntemlerinin hatalı olduğunu, dosyaya sunulan somut belgelere aykırı tespitler içerdiğini veya bilimsel dayanaktan yoksun olduğunu gerekçelendirerek raporun aksine hüküm tesis edebilir. Yargıtay içtihatları doğrultusunda, hakim raporu yetersiz veya çelişkili bulursa re’sen ek rapor alabilir veya yeni bir bilirkişi heyeti görevlendirerek gerçeğin ortaya çıkmasını sağlayabilir.
Avukat Görüşü: Bilirkişi Raporunun Serbestçe Değerlendirilmesi ve Usuli Kazanılmış Hak Dengesi
Uygulamada HMK 282’de düzenlenen “serbestçe değerlendirme” ilkesi ile usul hukukunun temel prensiplerinden olan “usuli kazanılmış hak” ilkesi sıklıkla karşı karşıya gelmektedir. Tarafların bilirkişi raporuna itiraz etmemesi halinde karşı taraf lehine usuli kazanılmış hak doğup doğmayacağı meselesi dava pratiklerinde en çok tartışılan konulardan biridir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun güncel kararları ışığında, eğer sunulan bilirkişi raporu hukuken ve teknik olarak hüküm kurmaya elverişli değilse (örneğin uygulanması gereken yasal ilkelere tamamen aykırı bir hesaplama yöntemi barındırıyorsa), tarafların rapora itiraz etmemiş olması hakimi bağlamaz. Hakim, maddi gerçeğe ulaşmak ve adil bir karar vermek amacıyla HMK 282’deki serbestçe değerlendirme yetkisini kullanarak re’sen yeni bir bilirkişi incelemesi yaptırabilir. Bu durum, usuli kazanılmış hak ilkesinin mutlak bir sınır olmadığını ve hukuka aykırı/hatalı raporların mahkemeyi bağlamayacağını göstermektedir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 2022/508 E., 2023/226 K. (Bilirkişi Raporuna İtiraz Edilmemesinin Usuli Kazanılmış Hak Doğurup Doğurmayacağı)
ÖZET: Hukuken hükme esas almaya elverişli olmayan bir bilirkişi raporuna taraflarca itiraz edilmemiş olması, mahkemeyi bağlayacak şekilde davacı lehine usuli kazanılmış hak doğurmaz. Hakim, HMK m. 282 uyarınca bilirkişi raporunu serbestçe değerlendirme yetkisi kapsamında re’sen yeni bir bilirkişi incelemesi yaptırabilir.
Kararın Esası: Davacı, geçersiz satış sözleşmesine dayanarak taşınmazın rayiç bedelinin tahsilini talep etmiştir. Mahkemece alınan ilk bilirkişi raporunda taşınmazın güncel rayiç bedeli hesaplanmış ve taraflarca bu rapora itiraz edilmemiştir. Ancak mahkeme, bu tür geçersiz sözleşmelerde iadenin sebepsiz zenginleşme ve denkleştirici adalet ilkesine göre ödenen bedelin dava tarihindeki alım gücüne ulaştırılması suretiyle hesaplanması gerektiğini fark ederek kendiliğinden ikinci bir bilirkişi raporu almış ve bu rapora göre davanın kısmen kabulüne karar vermiştir. Özel Daire, ilk bilirkişi raporuna itiraz edilmemesi nedeniyle davacı lehine usuli kazanılmış hak oluştuğunu belirterek kararı bozmuş, mahkeme ise direnmiştir. Hukuk Genel Kurulu yaptığı değerlendirmede; bilirkişi raporunun takdiri delil niteliğinde olduğunu, hakimin HMK m. 282 gereğince bu raporu serbestçe değerlendireceğini vurgulamıştır. Hukuki değerlendirmenin hakime ait olduğu, karar vermeye elverişli olmayan veya sorulan soruyla bağdaşmayan bir rapora taraflarca itiraz edilmemiş olmasının usuli kazanılmış hak doğurmayacağı, aksi kabulün hakimin maddi gerçeğe ulaşma amacıyla bağdaşmayacağı belirtilerek direnme kararı yerinde bulunmuştur.
HMK Madde 282 Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Bilirkişi raporu mahkemeyi ve hakimi bağlar mı?
Hayır. HMK Madde 282 uyarınca bilirkişi raporu bir takdiri delildir ve hakimi bağlamaz. Hakim, bilirkişinin oy ve görüşünü dosyadaki diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir.
Hakim bilirkişi raporunun aksine karar verebilir mi?
Evet, verebilir. Ancak hakimin bilirkişi raporunun aksine karar verebilmesi için, rapordaki teknik tespitlerin neden yanlış veya yetersiz olduğunu hukuki, bilimsel ve mantıki gerekçelerle kararında açıkça göstermesi zorunludur.
Taraflar bilirkişi raporuna itiraz etmezse hakim rapora uymak zorunda mıdır?
Eğer bilirkişi raporu hukuken ve teknik olarak hüküm kurmaya elverişli değilse (örneğin yanlış yasa hükmü veya hatalı hesaplama yöntemi uygulanmışsa), tarafların itiraz etmemiş olması hakimi bağlamaz. Hakim, maddi gerçeğe ulaşmak için re’sen yeni bir inceleme yaptırabilir veya raporu reddedebilir.
Hakimin bilirkişi raporunu serbestçe değerlendirmesinin anayasal temeli nedir?
Bu yetkinin temeli Anayasa’nın 2. maddesindeki hukuk devleti ilkesi ve 138. maddesindeki yargı bağımsızlığı ilkesidir. Hakimi bilirkişi raporuna mutlak olarak bağlı kılmak, yargı yetkisinin bilirkişiye devredilmesi anlamına geleceğinden anayasaya aykırı olacaktır.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.