Tanığın Dinlenmeden Önce Bilgilendirilmesi ve Hâkimin Aydınlatma Yükümlülüğü: HMK Madde 260

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 260. maddesi, tanık dinlenmesinden önceki hazırlık aşamasının en kritik halkasını oluşturur: hâkimin tanığı olay hakkında bilgilendirmesi. Tanık, çoğu zaman mahkemeye çağrılma nedenini, hangi olay veya vakıa hakkında tanıklık yapacağını ve kendisinden tam olarak ne beklendiğini bilmeden duruşma salonuna gelmektedir. Madde, hâkime bu bilgilendirme görevini yükleyerek tanığın doğru ve konuyla ilgili (relevant) beyanlarda bulunmasını kolaylaştırmayı amaçlar. 1086 sayılı eski HUMK’un 258. maddesinin karşılığı olan bu düzenleme, tanığın ne hakkında tanıklık edeceğini bilmeden genel ve soyut ifadeler vermesinin önüne geçmeyi, böylece yargılamanın etkinliğini artırmayı hedeflemektedir. Önemle belirtmek gerekir ki; hâkimin tanığa “bilgi vermesi”, tanığa belirli bir yönde beyanda bulunması için telkinde bulunması anlamına gelmez — aksine, tanığın serbest anlatımını kolaylaştırmak için çekişmeli konunun çerçevesini çizmekten ibarettir.

HMK Madde 260: Kanun Metni

Tanığın bilgilendirilmesi

MADDE 260- (1) Tanık dinlenmeden önce hakkında tanıklık yapacağı olayla ilgili olarak, hâkim tarafından kendisine bilgi verilir ve tanıklık edeceği konulara ilişkin bildiklerini söylemesi istenir.

6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi

Bu madde, 1086 sayılı Kanunun 258 inci maddesinin karşılığıdır. Tanığa, ifadesini vermeden önce, tanıklık yapacağı olay hakkında hâkim tarafından bilgi verilmesi ve tanıklık edeceği konulara ilişkin bildiklerini söylemesinin istenmesi düzenlenmiştir.

Hukuki İncelemeler

Bilgilendirmenin Amacı: Tanığın “Serbest Anlatım” İlkesine Hazırlanması

HMK 260, tanık dinlenmesinin iki temel aşamasından ilkini düzenler. Birinci aşama bilgilendirme (madde 260), ikinci aşama ise tanığın dinlenmesi ve soru sorulmasıdır (madde 263). Bilgilendirme aşamasında hâkim, tanığa hangi olay veya vakıa hakkında tanıklık yapacağını açıklar. Bu bilgilendirmenin amacı, tanığın konuyla ilgisiz (irrelevant) ayrıntılarla vakit kaybetmesini önlemek ve beyanlarını uyuşmazlığın çözümüne katkı sağlayacak hususlara yoğunlaştırmasını sağlamaktır. Ancak bilgilendirme, tanığın serbest anlatım hakkını (HMK 263/1) kısıtlayacak veya belirli bir yönde beyanda bulunmasını telkin edecek nitelikte olmamalıdır. Hâkim, tanığa sadece “çerçeveyi” gösterir; içeriği doldurmak tanığa aittir.

HMK 256 ile Bağlantı: Bilgilendirme ve Hakların Hatırlatılması Sırası

Tanık kürsüye çağrıldıktan sonra HMK, belirli bir kronolojik sıra öngörmektedir:

  1. Kimlik tespiti (HMK 255): Tanığın kimliği, taraflarla ilişkisi ve tanıklığa etkili olabilecek durumları sorulur.
  2. Hakların hatırlatılması (HMK 256): Tanığa tanıklıktan çekinme hakkı, gerçeği söyleme yükümlülüğü ve yalan tanıklığın cezai sonuçları hatırlatılır.
  3. Bilgilendirme (HMK 260): Tanığa, hakkında tanıklık yapacağı olayla ilgili bilgi verilir.
  4. Yemin (HMK 258): Tanık yemini eda edilir (HMK 257 kapsamındaki istisnalar hariç).
  5. Dinlenme ve soru sorulması (HMK 263): Tanık önce serbest anlatımda bulunur, ardından soru sorulur.

Bu sıralama emredici niteliktedir. Bilgilendirme yapılmadan tanığın doğrudan sorguya çekilmesi, tanığın neye cevap vereceğini bilmeden soyut ifadeler vermesine yol açar ve yargılamanın sağlıklı yürümesini engeller.

“Bilgi Verme” ile “Telkinde Bulunma” Arasındaki İnce Çizgi

HMK 260’taki “bilgi verilir” ibaresi, hâkimin tanığa olayı kısaca özetlemesini ifade eder; ancak bu özet, taraflardan birinin iddiasını veya savunmasını doğrulayacak şekilde yönlendirici olmamalıdır. Bilgilendirme ile telkin arasındaki fark şöyle somutlaştırılabilir:

  • Uygun bilgilendirme: “Bu dava, taraflar arasındaki 15.03.2024 tarihli trafik kazasına ilişkindir. Kazanın oluş şekli hakkında bildiklerinizi serbestçe anlatmanız istenmektedir.”
  • Uygun olmayan telkin: “Bu davada davalı kırmızı ışıkta geçerek kazaya neden olmuştur, siz de bunu gördünüz mü?”

Hâkimin telkin niteliğinde bilgi vermesi, tanık beyanının güvenilirliğini tartışmalı hale getirir ve karşı tarafça istinaf veya temyiz sebebi olarak ileri sürülebilir. Özellikle çocuk tanıkların dinlendiği davalarda (HMK 257 kapsamındaki 15 yaşından küçükler), bilgilendirmenin son derece dikkatli ve yönlendirmeden uzak yapılması gerekmektedir.

HUMK 258’den HMK 260’a Geçiş: Ne Değişti?

1086 sayılı eski HUMK’un 258. maddesi de benzer bir düzenleme içermekteydi. HMK 260, bu hükmü özünde muhafaza etmekle birlikte, ifade tekniğini sadeleştirmiş ve tanığa “bildiklerini söylemesinin istenmesi” vurgusunu daha belirgin hale getirmiştir. Eski kanunda da mevcut olan bu kural, yeni kanunla birlikte HMK’nın sistematik bütünlüğü içinde — özellikle HMK 255 (kimlik tespiti), HMK 256 (hakların hatırlatılması), HMK 258 (yemin) ve HMK 263 (dinlenme usulü) maddeleriyle — tutarlı bir tanık dinleme prosedürünün parçası haline getirilmiştir.

Avukat Görüşü: Avukatın Bilgilendirme Aşamasındaki Rolü ve Dikkat Etmesi Gerekenler

Uygulamada HMK 260 kapsamındaki bilgilendirme, genellikle hâkim tarafından oldukça kısa ve genel bir şekilde yapılmaktadır. Avukatlar bu aşamada doğrudan müdahale edemezler; bilgilendirme münhasıran hâkimin görevidir. Ancak avukatın dikkat etmesi gereken önemli noktalar vardır:

  1. Bilgilendirmenin yetersizliği: Hâkim tanığa hiç bilgi vermeden veya aşırı genel bir ifadeyle (“davayı biliyorsunuz, anlatın”) tanığı dinlemeye başlarsa, tanığın konuyla ilgisiz uzun anlatımlar yapması riski doğar. Bu durumda avukat, tanığa belirli konularda soru sorma aşamasında (HMK 263) konuyu daraltabilir.
  2. Bilgilendirmenin yönlendirici olması: Hâkim, bilgilendirme sırasında taraflardan birinin iddiasını ön plana çıkarır veya tanığa belirli bir cevap beklentisi yansıtırsa, karşı taraf avukatının bu durumu tutanağa geçirmesi ve gerekirse itirazını bildirmesi önemlidir.
  3. Tutanağa geçirilmesi: HMK 260 kapsamında yapılan bilgilendirmenin tutanağa yansıtılması yasal bir zorunluluk değildir; ancak özellikle tartışmalı davalarda, bilgilendirmenin ne şekilde yapıldığının tutanakta yer alması ilerideki aşamalarda ispat kolaylığı sağlar.

Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti

HMK 260 tek fıkralık, nispeten dar kapsamlı bir usul hükmü olup, Yargıtay’ın bu maddeye doğrudan atıf yaparak verdiği kararlar sınırlıdır. Bununla birlikte, tanık dinleme usulüne ilişkin Yargıtay kararlarında HMK 260 genellikle HMK 255, 256, 258 ve 263 ile birlikte “tanık dinleme prosedürünün bütünlüğü” çerçevesinde zımnen değerlendirilmektedir.

HMK Madde 260 (Tanığın Bilgilendirilmesi) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Tanığa bilgi verme görevi kime aittir?

HMK 260 açıkça “hâkim tarafından kendisine bilgi verilir” demektedir. Bu görev münhasıran hâkime aittir. Taraf avukatları bilgilendirme aşamasında doğrudan müdahale edemezler; soru sorma hakları, tanığın dinlenme aşamasında (HMK 263) kullanılır.

Tanığa ne kadar ayrıntılı bilgi verilmelidir?

Bilgilendirme, tanığın hangi olay veya vakıa hakkında tanıklık yapacağını anlamasına yetecek kadar olmalıdır. Hâkim, davanın esasına ilişkin tarafların iddia ve savunmalarının tüm ayrıntılarını tanığa aktarmak zorunda değildir. Amaç, tanığın konuyla ilgili bildiklerini serbestçe anlatabilmesi için bir çerçeve çizmektir.

Bilgilendirme ile yönlendirme arasındaki fark nedir?

Bilgilendirme, tanığa “hangi konu hakkında tanıklık yapacağını” nesnel biçimde açıklamaktır. Yönlendirme ise tanığa belirli bir yönde beyanda bulunmasını doğrudan veya dolaylı olarak telkin etmektir. Örneğin “Bu dava komşuluk uyuşmazlığına ilişkindir, gürültü konusunda bildiklerinizi anlatın” bilgilendirmedir; “Davalının her gece gürültü yaptığını gördünüz mü?” ise yönlendirmedir.

HMK 260 kapsamında bilgilendirme yapılmazsa ne olur?

Bilgilendirme yapılmaması, tanığın ne hakkında beyanda bulunacağını bilmeden genel ve soyut ifadeler vermesine yol açabilir. Bu durum doğrudan bir bozma sebebi olarak değerlendirilmemekle birlikte, tanık beyanının yetersiz kalması halinde mahkemenin tanığı yeniden çağırarak usulüne uygun dinlemesi gerekebilir. Tanık dinleme prosedürünün bütünlüğünün bozulması, HMK 256 ve 258 ihlalleriyle birlikte değerlendirildiğinde ciddi usul hataları oluşturabilir.

Tanık, bilgilendirme sırasında hâkime soru sorabilir mi?

Kanunda bu konuda açık bir düzenleme yoktur; ancak uygulamada tanığın, hangi konu hakkında tanıklık yapacağını tam olarak anlamadığı durumlarda hâkimden açıklama talep etmesi doğaldır ve engellenmez. Hâkim, tanığın konuyu doğru anlamasını sağlamakla görevli olduğundan, gerekli ek açıklamayı yapabilir.

UYARI

Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.

Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.

Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.