Tanığın Kimliğinin Tespiti ve Sorulacak İlk Sorular: HMK Madde 254
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 254. maddesi, bir davanın en önemli ispat araçlarından biri olan “tanık beyanının” güvenilirliğini ölçmeye yarayan ilk ve en önemli filtredir. Mahkeme salonuna alınan bir tanığa doğrudan uyuşmazlığın esası hakkında soru sorulmaz. Kanun koyucu, hâkimin öncelikle tanığın kim olduğunu, ne iş yaptığını ve en önemlisi davanın taraflarıyla arasında beyanının tarafsızlığını zedeleyebilecek bir akrabalık, husumet (düşmanlık) veya menfaat bağı olup olmadığını tespit etmesini emreder. Bu usul kuralı, hâkimin ilerleyen aşamada tanığın anlattıklarına ne derece itibar edeceğini belirleyen temel çerçeveyi çizer.
HMK Madde 254: Kanun Metni
Tanığın kimliğinin tespiti
MADDE 254- (1) Dinleme sırasında öncelikle tanıktan adı, soyadı, doğum tarihi, mesleği, adresi, taraflarla akrabalığının veya başka bir yakınlığının bulunup bulunmadığı, tanıklığına duyulacak güveni etkileyebilecek bir durumu olup olmadığı sorulur.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Madde, 1086 sayılı Kanunun 260 ıncı maddesini karşılamaktadır. Bu düzenlemeyle, tanık delilini değerlendirecek olan hâkime, tanığın hadise ile her türlü ilgisini tespit etme yönünde soru sorma yetkisi verilmiştir.
Hukuki İncelemeler
Tanığa Sorulması Zorunlu İlk Sorular Nelerdir?
Tanık kürsüye geldiğinde, yeminden ve esasla ilgili beyanından önce kimlik tespiti aşamasından geçer. Hâkim tanıktan şu bilgileri alır ve duruşma zaptına geçirir:
- Adı, soyadı ve doğum tarihi (Tanığın reşit olup olmadığı ve kimlik doğrulaması için)
- Mesleği ve adresi (Tanığın sosyal durumu ve beyanlarının hayatın olağan akışına uygunluğu açısından)
Güveni Etkileyebilecek Durumların (Akrabalık, Husumet) Sorgulanması
Maddenin en kritik unsuru, tanığın “taraflarla akrabalığının veya başka bir yakınlığının bulunup bulunmadığının” sorulmasıdır. Örneğin tanık, davacının kardeşi, davalının eski eşi veya taraflardan birinin çalışanı olabilir. Yargıtay uygulamalarına göre akrabalık veya işçi-işveren ilişkisi tek başına tanık beyanını geçersiz kılmaz; ancak hâkim bu durumu bilerek beyanı değerlendirir. Ayrıca tanığın taraflarla bir husumeti (örneğin aralarında devam eden bir ceza davası) varsa, bu “tanıklığına duyulacak güveni etkileyen” bir durum olarak zapta geçirilmelidir.
Hâkimin Kimlik Tespiti Yapmayı Unutması Hükmü Geçersiz Kılar mı?
Mahkeme hâkiminin duruşma esnasında HMK 254’teki usulü atlayarak doğrudan tanığın beyanını alması bir usul hatasıdır. Ancak bu hata tek başına mutlak bir bozma sebebi sayılmaz. Eğer tanığın kimliği ve taraflarla olan ilişkisi (örneğin husumetli olduğu) dosyadaki diğer delillerle zaten sabitse veya bu eksiklik hükmün esasına etki etmemişse karar sırf bu yüzden bozulmaz. Ancak tanığın kimliği tespit edilmediği için taraflı beyanları karara tek dayanak yapılmışsa, bu durum üst mahkemede (istinaf/temyiz) kararın bozulmasına yol açacaktır.
Tanığın Kimliği veya Taraflarla İlişkisi Hakkında Yalan Söylemesi
HMK 254 kapsamında hâkimin sorduğu sorulara gerçeğe aykırı cevap veren (örneğin davacının kardeşi olduğu halde akraba olmadığını söyleyen veya aralarındaki ticari husumeti gizleyen) tanık, yargılamayı yanıltmaya çalışmış olur. Bu durum duruşma sırasında veya sonrasında ispat edildiğinde, tanık hakkında Türk Ceza Kanunu (TCK) Madde 272 uyarınca “Yalan Tanıklık” suçundan suç duyurusunda bulunulur. Tanık sadece esas hakkındaki beyanlarından değil, kimliği ve yakınlık durumuyla ilgili yalan beyanlarından da cezai olarak sorumludur.
Avukat Görüşü: HMK m. 152 Çerçevesinde Çapraz Sorgu Stratejisi
Bir avukat olarak duruşmada en dikkat etmeniz gereken anlardan biri tanığın kimlik tespiti aşamasıdır. Karşı tarafın tanığı kürsüye geldiğinde, hâkimin bu soruları hızlıca geçiştirmesine izin vermemelisiniz. Hâkim detaya girmese bile, HMK Madde 152 (Doğrudan Soru Yöneltme) yetkinizi kullanarak tanığa doğrudan “Müvekkilime karşı devam eden bir alacak davanız var mı?” veya “Şu anda davacı şirketin maaşlı çalışanı mısınız?” şeklinde sorular yönelterek gizlenen organik bağı veya husumeti açığa çıkarmalısınız. İstinaf veya Yargıtay incelemesinde “tanığın taraflı olduğu” itirazınız, ancak bu hususların HMK 254 ve 152 bağlamında duruşma zaptına eksiksiz yansımasıyla ispatlanabilir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas: 2013/1462, Karar: 2015/869
ÖZET: HMK Madde 254 uyarınca tanığın kimliği ve taraflarla olan yakınlık derecesinin tespitinin, tanık beyanının (özellikle işçilik alacakları ve fazla mesai davalarında) hükme esas alınıp alınamayacağının değerlendirilmesinde taşıdığı öneme vurgu yapan emsal karar.
Kararın Esası: Davacı işçi, haksız fesih nedeniyle kıdem tazminatı ile fazla mesai ve diğer işçilik alacaklarının tahsilini talep etmiştir. Yerel mahkeme davayı kısmen kabul etmiş, ancak temyiz üzerine Yargıtay 9. Hukuk Dairesi kararı bozmuştur. Dosya direnme üzerine Hukuk Genel Kuruluna gelmiştir.
Hukuk Genel Kurulu Kararı: Yargıtay içtihatlarında ve HMK 254 kapsamında; tanığın, taraflardan biriyle husumetinin veya menfaat birliğinin (örneğin işverene karşı aynı tür dava açmış olması) saptanmasının delil değerlendirmesi için kritik olduğu belirtilmektedir. HGK, davacı tanıklarının beyanlarının değerlendirilmesinde, kimlik tespiti ve yakınlık/husumet durumlarının (HMK m. 254) dikkate alınması gerektiğini; husumetli veya menfaat bağı bulunan tanıkların beyanlarının tek başına hükme esas alınamayacağını, ancak diğer yan delillerle desteklenmesi halinde itibar edilebileceğini belirterek delil değerlendirmesinde bu hususlara dikkat edilmesi gerektiğine hükmetmiştir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi Esas: 2015/32118, Karar: 2018/8112
ÖZET: Davacı tarafça dinletilen tanıkların taraflarla ilişkisinin (alt işveren çalışanı vb.) HMK 254 uyarınca saptanmasının, davanın esasına (husumet ve işyeri devri değerlendirmesine) doğrudan etki edeceğine dair karar. Yargıtay, tanık delilini değerlendirecek olan hâkime, tanığın dava konusu olayla ilgisini tespit etme yönünde soru sorma yetkisi veren madde gereği, tanık anlatımlarının titizlikle incelenmesini istemiştir.
HMK Madde 254 (Tanığın Kimliğinin Tespiti) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Duruşmada tanığa ilk olarak ne sorulur?
Tanığa olayla ilgili bildikleri sorulmadan önce; adı, soyadı, doğum tarihi, mesleği, adresi ve taraflarla akrabalık veya herhangi bir yakınlık bağı olup olmadığı (HMK m. 254) sorulur.
Tanığın taraflarla akraba olması şahitlik yapmasına engel midir?
Hayır. Türk hukukunda “akraba tanıklık yapamaz” diye bir kural yoktur. Ancak HMK 254 uyarınca bu akrabalık durumu zapta geçirilir ve hâkim, tanığın anlattıklarını bu yakınlık derecesini göz önünde bulundurarak değerlendirir.
Karşı tarafın tanığıyla davalı/husumetli olduğumu nasıl ispatlarım?
HMK m. 254 kapsamında kimlik tespiti yapılırken tanığa “güveni etkileyebilecek durumlar” kanun gereği sorulur. Avukatınız aracılığıyla bu husumetin (örneğin aranızdaki bir ceza veya icra dosyasının) tanığa sorulmasını ve zabıtlara geçirilmesini sağlayabilirsiniz.
Tanık mahkemede adresini veya mesleğini gizleyebilir mi?
Hayır. HMK 254 kapsamında kimlik bilgilerinin doğru şekilde mahkemeye bildirilmesi zorunludur. Yanlış veya eksik kimlik/adres beyanında bulunmak, yargılamayı yanıltmak anlamına gelir ve cezai yaptırımlara sebep olabilir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.