HMK Madde 245: Tanıkların Çağrıya Uyma Zorunluluğu ve Gelmemenin Cezası
HMK Madde 245, hukuk davalarında tanık olarak gösterilen kişilerin kamu düzeni ve adaletin tesisi amacıyla mahkemeye gelme yükümlülüğünü ve bu yükümlülüğe uymamanın yasal yaptırımlarını düzenler. Kanun koyucu, usulüne uygun (ihtaratlı) davetiye tebliğ edilmesine rağmen mazeret bildirmeksizin duruşmaya gelmeyen tanıklara karşı iki temel yaptırım öngörmüştür: Polis zoruyla getirilme (ihzaren celp) ve disiplin para cezası. Ancak bu yaptırımlar mutlak olmayıp, tanığın sonradan haklı bir mazeret sunması halinde kaldırılabilmektedir.
HMK Madde 245: Kanun Metni
MADDE 245- (1) Kanunda gösterilen hükümler saklı kalmak üzere, tanıklık için çağrılan herkes gelmek zorundadır. Usulüne uygun olarak çağrıldığı hâlde mazeret bildirmeksizin gelmeyen tanık zorla getirtilir, gelmemesinin sebep olduğu giderlere ve beşyüz Türk Lirasına kadar disiplin para cezasına hükmolunur. Zorla getirtilen tanık, evvelce gelmemesini haklı gösterecek sebepleri sonradan bildirirse, aleyhine hükmedilen giderler ve disiplin para cezası kaldırılır.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Bu hüküm 1086 sayılı Kanunun 253 üncü maddesinin karşılığıdır. Maddeyle, Kanunda gösterilen hükümler saklı kalmak kaydıyla tanık olarak mahkemeye çağrılan herkesin gelmek zorunda olduğu, aksi takdirde zorla getirtilmesi ve buna bağlanan müeyyidelere yer verilmiştir. Maddede yer alan son cümle, yeni bir hüküm olup, zorla getirtilen tanığa davet üzerine gelmemesi sebebinin sorulacağına ve bunun haklı bir sebebe dayanmaması hâlinde giderlere ve disiplin para cezasına hükmolunacağına ilişkindir. Bu sebeplerin sonradan bildirilmesi ve haklı görülmesi hâlinde ise giderlerin ödenmesine ve para cezasına ilişkin kararın kaldırılacağı düzenlenmiştir.
Hukuki İncelemeler
Tanıklıkta Çağrıya Uyma Zorunluluğu ve Genel Esaslar
Türk yargı sisteminde tanıklık yapmak, sıradan bir rıza veya tercih meselesi değil, Anayasal ve yasal bir kamusal yükümlülüktür. Mahkeme tarafından tanık sıfatıyla usulüne uygun olarak çağrılan herkes, yasal olarak duruşmaya katılmak ve bildiklerini beyan etmek zorundadır. Kanun koyucu, HMK 245/1’in girişinde “Kanunda gösterilen hükümler saklı kalmak üzere” diyerek bu zorunluluğun istisnalarını saklı tutmuştur. Tanıklıktan çekinme hakkı (HMK 247-248) ve tanıklık yapması izne bağlı olan kamu görevlileri (HMK 242) bu istisnaların başında gelir.
Gelmeyen Tanığa Karşı Uygulanan Yasal Yaptırımlar (Zorla Getirme ve Disiplin Para Cezası)
Usulüne uygun şekilde (en az 1 hafta önceden ve HMK 244 ihtaratını taşıyacak biçimde) davetiye tebliğ edilen tanık, haklı bir mazeret sunmaksızın duruşmaya katılmazsa mahkeme şu yaptırımları uygular:
- Zorla Getirme (İhzar): Tanığın bir sonraki duruşmaya kolluk (polis/jandarma) zoruyla getirilmesine karar verilir.
- Disiplin Para Cezası: Tanığa 500 Türk Lirasına kadar disiplin para cezası verilir. (Disiplin para cezaları ertelenemez ve seçenek yaptırımlara çevrilemez).
- Yargılama Giderleri: Tanığın gelmemesi nedeniyle duruşmanın ertelenmesine yol açtığı tebligat, keşif veya ek duruşma gibi masrafların tamamı bizzat tanığa yükletilir.
Sonradan Bildirilen Mazeret ve Yaptırımların Kaldırılması Prosedürü
HMK Madde 245’in son cümlesi, dürüst ve iyi niyetli tanıkları korumak amacıyla son derece adil bir mekanizma getirmiştir. Zorla getirtilen veya hakkında yaptırım uygulanan tanık; duruşmaya katılamadığı döneme ilişkin haklı bir mazeretini (örneğin ağır bir hastalık durumunu gösteren doktor raporu, ani gelişen doğal afet, kaza veya mücbir sebep belgesi) sonradan mahkemeye sunarsa; aleyhine hükmedilen disiplin para cezası ve yargılama giderleri mahkemece tamamen kaldırılır. Mazeretin makul olup olmadığını takdir yetkisi davaya bakan hakime aittir.
Avukat Görüşü: Gelmeyen Tanığa Karşı HMK 245 Yaptırımlarının Etkin Kullanımı
Uyuşmazlıklarda tarafların gösterdiği tanıklar, bazen karşı tarafın baskısıyla veya mahkeme ortamından çekindikleri için duruşmaya gelmek istemezler. Böyle bir durumda mahkeme hakimi genellikle “Tanığa ulaşılamadı, bu tanığı dinlemekten vazgeçelim” yönünde telkinde bulunabilir. Ancak Yargıtay’ın yerleşik içtihatları uyarınca, ispat hakkı kutsaldır. Avukat olarak yapmanız gereken; mazeretsiz gelmeyen tanığınız için HMK m. 245 gereğince zorla getirme (ihzaren celp) kararı verilmesini ve disiplin para cezası uygulanmasını açıkça talep etmektir. Mahkeme bu ara kararı kurup kolluk kuvvetine müzekkere yazmak zorundadır. Kolluk vasıtasıyla adresi araştırılmadan ve HMK 245 yaptırımları tam olarak işletilmeden tanık dinletme hakkınızın elinizden alınması, Yargıtay nezdinde doğrudan kararın bozulmasını sağlayacak en güçlü usul kozlarından biridir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
1. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi Esas: 2013/1194, Karar: 2014/1697 (Keşif Duruşmasında Tanık Celbi ve HMK 245 Uygulaması)
ÖZET: Mirasçılar arasındaki tapu iptali ve tescil davalarında tereke taksiminin yapılıp yapılmadığını kesinliğe kavuşturmak için, yerel bilirkişilerin ve taraf tanıklarının usulüne uygun şekilde HMK 243 ve 244 uyarınca davetiye ile keşif yerine çağrılmaları; mazeretsiz gelmemeleri halinde ise HMK 245 yaptırımlarının (zorla getirme ve ceza) uygulanması suretiyle bizzat dinlenmeleri gerekir. Eksik incelemeyle hüküm kurulamaz.
Kararın Esası ve Yargıtay’ın Yaklaşımı: Muristen kalan taşınmazların paylaşımı (taksimi) konusunda taraflar arasında çıkan uyuşmazlıkta, mahkeme yerel bilirkişileri ve tanıkları usulüne uygun ayrı ayrı dinlememiş, bazı tanıkların gelmemesi üzerine usuli süreci tüketmeden karar vermiştir.
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi hükmü şu gerekçelerle bozmuştur:
- Mirasçılar arasındaki taksim olgusunun sübuta ermesi duraksamaya yer vermeyecek şekilde incelenmelidir.
- Bu doğrultuda mahkeme, yeni bir keşif günü tayin ederek yerel bilirkişileri ve tanıkları HMK m. 243-244 uyarınca keşif mahalline davet etmeli, davete uymamaları halinde ise HMK 245. madde yaptırımlarını (zorla getirme ve masrafların yükletilmesi) göz önünde bulundurarak bu kişilerin keşif yerinde dinlenmesini sağlamalıdır. Usuli yaptırımlar işletilmeksizin karar verilmesi usulden bozmayı gerektirir.
2. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi Esas: 2015/6475, Karar: 2016/22754 (Gelmeyen Tanığa HMK 245 Yaptırımı Uygulanmadan Dosyanın Kapatılması Bozma Sebebidir)
ÖZET: Tarafın usulüne uygun olarak bildirdiği tanıkları, davetiye tebliğine rağmen duruşmaya katılmazsa; mahkemenin HMK 240/3 uyarınca davetiye tebliğ işlemlerini tamamlaması ve ardından gelmeyen tanıklar hakkında HMK m. 245 uyarınca zorla getirme (ihzaren celp) kararı vermesi yasal bir zorunluluktur. Bu yaptırımlar işletilmeden tanık dinletme talebinin reddedilerek yargılamanın bitirilmesi, HMK 27 hukuki dinlenilme hakkını ihlal eder.
Kararın Esası ve Yargıtay’ın Yaklaşımı: İşveren tarafından açılan ihbar tazminatı davasında, davalı işçi ön inceleme duruşmasından önce tanık listesi sunmuştur. Duruşma günü davalı tanıkları hazır edilmesine rağmen mahkeme “Kesin süre içinde delil sunulmadı” şeklindeki hatalı ve yerinde olmayan gerekçeyle tanıkları dinlemeyi reddedip dosyayı karara bağlamıştır.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi yerel mahkeme kararını ağır bir usul ihlali sayarak bozmuştur:
- Mahkeme, ön inceleme duruşmasında uyuşmazlığı tespit ettikten sonra taraflara tanık bildirmesi için usulüne uygun süre vermelidir.
- Davalının gösterdiği tanıklar celp edildiğinde duruşmaya katılmazlarsa, mahkeme HMK m. 245 uyarınca zorla getirmeye yönelik usuli işlemleri kararlılıkla yerine getirmelidir.
- Bu usule riayet edilmeden, gelmeyen tanıklar hakkında yasal yaptırım yolları ve zorla getirme müzekkereleri tüketilmeden karar verilmesi adil yargılanma ve hukuki dinlenilme hakkının (ispat hakkının) açık ihlalidir.
HMK Madde 245 (Çağrıya Uymama Cezası) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Tanık olarak çağrıldığımda gitmek zorunda mıyım? Gitmezsem ne olur?
Evet. Tanıklık yasal bir kamusal ödevdir. Mahkemenin usulüne uygun çağrısına rağmen haklı bir mazeret sunmaksızın gitmeyen tanık hakkında, mahkemece polis/jandarma zoruyla duruşmaya getirilme kararı verilir. Ayrıca 500 TL’ye kadar disiplin para cezasına ve gelmemeniz nedeniyle oluşan ekstra mahkeme masraflarını ödemenize hükmedilir.
Bana duruşma günü için zorla getirilme kararı verilmiş. Haklı bir mazeretim vardı ama mahkemeye bildiremedim, ne yapmalıyım?
HMK Madde 245 uyarınca, eğer duruşmaya katılmanızı engelleyen haklı bir mazeretiniz varsa (hastalık raporu, kaza, cenaze veya mücbir sebepler), bu mazereti gösteren belgeleri sonradan mahkemeye sunduğunuz takdirde hakkınızda hükmedilen disiplin para cezası ve yargılama giderleri tamamen kaldırılır.
Mahkeme tanığımı davetiyeye rağmen gelmediği için dinlemekten vazgeçebilir mi?
Hayır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin yerleşik içtihatları uyarınca, duruşmaya davetiyeye rağmen katılmayan tanık hakkında mahkemenin HMK 245 gereğince zorla getirme kararı çıkarması ve kolluk vasıtasıyla adresi araştırması zorunludur. Bu usuli yaptırım yolları tüketilmeden tanığı dinlemekten vazgeçilmesi hukuki dinlenilme hakkını ihlal eder ve bozma sebebidir.
Hangi durumlarda tanığa gelmediği için ceza uygulanamaz?
Tanık davetiyesinin duruşmadan en az bir hafta önce tebliğ edilmemiş olması (HMK 243/2), davetiyede gelmemenin cezai sonuçlarının (ihtaratın) yazılmamış olması (HMK 244/1-d) veya tanığın kanunen tanıklıktan çekinme hakkına sahip olması (HMK 247-248) durumlarında tanığa gelmediği için ceza uygulanamaz.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Here sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.