HMK Madde 240: Tanık Gösterme Şekli ve Tanık Listesi Usulü
HMK Madde 240, hukuk davalarında en yaygın ve etkili takdiri delillerden biri olan tanık delilinin mahkemeye nasıl sunulacağını (tanık gösterme şeklini) düzenler. Hukuk yargılamasında taraflar, iddia ve savunmalarını kanıtlamak için tanık dinletmek isteyebilirler. Ancak yargılamanın sürüncemede kalmasını önlemek amacıyla kanun koyucu, tanık göstermeyi çok sıkı şekil şartlarına ve süre kısıtlamalarına bağlamıştır. Bu kuralların başında da kamu düzeninden olan ve hakimin re’sen (kendiliğinden) gözetmesi gereken “ikinci tanık listesi verme yasağı” gelmektedir.
HMK Madde 240: Kanun Metni
MADDE 240- (1) Davada taraf olmayan kişiler tanık olarak gösterilebilir.
(2) Tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve dinlenilmesi istenen tanıkların adı ve soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunar. Bu listede gösterilmemiş olan kimseler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez.
(3) Tanık listesinde adres gösterilmemiş veya gösterilen adreste tanık bulunamamışsa, tarafa adres göstermesi için, işin niteliğine uygun kesin süre verilir. Bu süre içinde adres gösterilmez veya gösterilen yeni adres de doğru değilse, bu tanığın dinlenilmesinden vazgeçilmiş sayılır.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Maddenin birinci fıkrasında kimlerin tanık gösterilebileceği ifade edilmiştir. Buna göre, davanın tarafları dışında ancak üçüncü kişilerin davada tanık olarak gösterilebileceği açıkça vurgulanmıştır.
Tanık deliline ancak davanın tarafları başvurabilecekleri için, davada tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıa ile dinlenilmesi istenen tanıkların ad ve soyadları ile tebliğe elverişli adreslerini bir liste hâlinde mahkemeye sunmak zorundadır. Buna tanık listesi denir. Listede gösterilmemiş olan kimseler tanık olarak dinlenemeyecekleri gibi, ikinci bir tanık listesi de verilemez. İkinci tanık listesinin verilemeyeceğine ilişkin bu kesin kural, kamu düzeninden olup, davanın hâkimi bunu kendiliğinden dikkate almak zorundadır. İkinci bir tanık listesinin verilemeyeceğine ilişkin kural, aynı zamanda davaların makul süre içinde bitirilmesi açısından usul ekonomisine hizmet eden bir kuraldır.
Tanığın mahkemece dinlenebilmesi için hâkim huzurunda bulunması gerekmektedir. Tanığa çıkarılacak davetiyenin, bildirilen adrese tebliği zorunludur. Bu amaçla, tanığın adresinin tanık listesinde gösterilmesi gerekir. Tanık listesinde adres gösterilmemiş veya gösterilen adreste tanık bulunamamışsa tarafa adres göstermesi için, işin niteliğine uygun kesin süre verilir. Bu uygun süreyi hâkim kendisi tespit edecektir. Verilen süre içinde adres gösterilmez veya bildirilen yeni adres doğru olmazsa tanığın dinlenilmesinden vazgeçilmiş sayılacağı düzenlemesine de yer verilmiştir. Böylece tanığın adresinin gösterilmemesi veya yanlış gösterilmesinden doğan gecikmelerin önlenmesi amaçlanmıştır.
Adalet Komisyonu Değişiklik Gerekçesi
Tasarının 243 üncü maddesinin birinci fıkrasında, fıkra hükmüne açıklık sağlanması ve uygulamada ortaya çıkması muhtemel sorunların önüne geçilmesi amacıyla değişiklik yapılmış ve madde teselsül nedeniyle 246 ncı madde olarak kabul edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
Tanık Gösterme Şekli ve Tanık Listesi Hazırlama Kuralları
HMK 240/2 uyarınca, tanık deliline dayanan taraf mahkemeye bir “tanık listesi” sunmak zorundadır. Bu listede yer alması gereken zorunlu unsurlar şunlardır:
- Vakıa Belirtilmesi: Hangi tanığın, davanın hangi somut vakıasına (olayına) ilişkin dinletileceği açıkça belirtilmelidir.
- Kimlik ve Adres Bilgileri: Tanıkların adı, soyadı ve tebligatın ulaşabileceği, tebliğe elverişli güncel açık adresleri yazılmalıdır. Davada taraf olan kişiler (davacı veya davalı) tanık olarak gösterilemez; tanık mutlaka üçüncü bir kişi olmalıdır.
İkinci Tanık Listesi Verme Yasağı (Kamu Düzeni Kuralı)
Kanunun en katı kurallarından biri “İkinci bir tanık listesi verilemez” hükmüdür. İlk sunulan tanık listesinden sonra, unutulan veya sonradan akla gelen başka tanıkların dinletilmesi için yeni bir liste sunulması kesinlikle mümkün değildir. Bu yasak kamu düzenindendir. Karşı taraf muvafakat (onay) verse dahi hakim, ikinci listedeki tanıkları re’sen reddetmek ve dinlememek zorundadır. Bu kural, yargılamanın kötü niyetli şekilde uzatılmasını engeller.
Tanık Listesinde Eksik Adres Bildirilmesi ve Kesin Sürenin Sonuçları
Eğer tanık listesinde bir tanığın adresi yazılmamışsa veya bildirilen adreste tanık bulunamamışsa (örneğin taşınmışsa), hakim tarafa yeni bir adres bildirmesi için “kesin süre” verir. Bu kesin süre içinde yeni adres bildirilmezse veya bildirilen yeni adres de yanlış çıkarsa, o tanığın dinlenilmesinden vazgeçilmiş sayılır. Bu durum hak kaybına yol açabileceği için adres tespiti aşamasında avukatların MERNİS kayıtlarını ve güncel adresleri çok sıkı takip etmesi gerekir.
Avukat Görüşü: Tanık Listesinin Verileceği Doğru Aşama ve Süre Takibi
Uygulamada mahkemeler, dilekçeler aşamasında veya ön inceleme duruşması başlamadan hemen önce “tanık listesini sunması için” taraflara HMK 140/5 kapsamında süre vermektedir. Ancak bu usul hatalıdır. Tanık listesi sunulması için kesin sürenin verileceği aşama, ön inceleme duruşmasının yapıldığı ve tarafların uyuşmazlık noktalarının tek tek tespit edildiği (tutanak altına alındığı) andan sonra olmalıdır. Uyuşmazlık konuları belirlenmeden tanık listesi istenmesi tarafların savunma hakkını kısıtlar.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi Esas: 2021/1648, Karar: 2022/5945 (Tanık Listesi Süresinin Başlatılma Aşaması)
ÖZET: HMK Madde 240 uyarınca tanık listesi sunulması için kesin sürenin verileceği aşama, ön inceleme aşamasında tarafların anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususların tek tek tespit edilmesinden (ön inceleme duruşmasından) sonraki aşamadır. Ön inceleme yapılmadan ve uyuşmazlık noktaları belirlenmeden tanık listesi sunulması için süre verilemez; verilse dahi bu süre hukuki sonuç doğurmaz.
Kararın Esası ve Yargıtay’ın Yaklaşımı: Dava, ölünceye kadar bakım sözleşmesine dayalı tapu iptali ve tescil talebine ilişkindir. İlk derece mahkemesi, davalı tarafın süresinde tanık listesi sunmadığı gerekçesiyle davalı tanıklarını dinlememiş ve davanın kabulüne karar vermiştir. İstinaf mahkemesi de bu kararı onamıştır.
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi ise yerel mahkemenin bu usulünü hatalı bularak hükmü bozmuştur. Bozma gerekçeleri şunlardır:
- HMK’nın 240. maddesinde tanık listesi sunulmasından bahsedilmekle birlikte, bu listenin sunulması için verilecek kesin sürenin hangi aşamada verileceğine dair kanunda açık bir düzenleme yoktur.
- Ancak HMK 140/1 ve 320/2 maddeleri uyarınca, ön inceleme aşamasında tarafların anlaştıkları ve anlaşamadıkları uyuşmazlık noktaları tek tek tespit edilmelidir.
- Uyuşmazlık noktaları henüz belirlenmeden, taraflardan hangi vakıa için tanık dinleteceklerini seçmeleri beklenemez. Bu nedenle, tanık listesi sunması için taraflara verilecek kesin süre ancak ön inceleme duruşmasının sonunda (uyuşmazlık zaptı bağlandıktan sonra) verilebilir.
- Somut olayda mahkeme, uyuşmazlık noktalarını belirlemeden önce (HMK 140/5 kapsamında genel delil sunma süresi içinde) süre vermiş ve davalının sonradan sunduğu listeyi “süresinde değil” diyerek reddetmiştir. Bu durum davalının savunma ve kanıt sunma hakkını kısıtladığı için karar usulden bozulmuştur.
Pratik Çıkarım: Mahkeme ön inceleme aşamasını tamamlamadan, uyuşmazlık konularını zapta geçirmeden size tanık listesi sunmanız için kesin süre verirse, duruşmada bu sürenin henüz işlemeye başlamayacağını, uyuşmazlık zaptının bağlanmasından sonra süre verilmesi gerektiğini belirterek savunma yapabilir ve tanıklarınızın dinlenmesini sağlayabilirsiniz.
HMK Madde 240 (Tanık Gösterme) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Davada taraf olan eşimi veya akrabamı tanık gösterebilir miyim?
Akraba veya eş olmasında bir engel yoktur, tanık olarak dinlenebilirler. Ancak HMK 240/1 uyarınca davada “taraf” (davacı veya davalı) olan kişiler tanık gösterilemez. Örneğin ortak bir davada davacı konumundaki ortağınız o davada tanık olamaz.
İlk sunduğum tanık listesindeki bir tanığı silip yerine başkasını yazabilir miyim?
Hayır. HMK 240/2 maddesi uyarınca ikinci bir tanık listesi verilmesi kesin olarak yasaktır. İlk listede yer almayan bir kişi sonradan hiçbir koşulda listeye eklenemez. Bu kural kamu düzeninden olup tarafların anlaşmasıyla dahi esnetilemez.
Tanık listesi sunmak için mahkeme en fazla ne kadar süre verir?
Kanunda tanık listesi için sabit bir süre yazılı değildir. Genellikle ön inceleme duruşmasının sonunda hakim taraflara uyuşmazlık konularına ilişkin tanıklarını bildirmeleri için 2 haftalık (14 günlük) kesin süre verir. Bu süre duruma göre işin niteliğine uygun belirlenir.
Listede adresi yazılı olmayan tanık doğrudan elenir mi?
Doğrudan elenmez. HMK 240/3 uyarınca hakim size o tanığın adresini bildirmeniz için kesin süre verir. Bu kesin süre içinde adresi bildirmezseniz veya bildirdiğiniz adres de yanlış çıkarsa o tanığın dinlenilmesinden vazgeçmiş sayılabilirsiniz.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.