Sayfa İçerikleri

Yemin Etmemenin Sonuçları: HMK Madde 229, İkrar Sayılma ve Yargıtay Uygulaması

Yemin müessesesinin önceki maddelerinde (HMK 225-228) yeminin konusunu, yasak alanlarını, teklif usulünü ve davetiye mekanizmasını inceledik. HMK Madde 229 ise bu bütünün “nihai yaptırım” halkasıdır: Kendisine usulüne uygun şekilde yemin teklif edilen veya yemin davetiyesi gönderilen tarafın, yemini eda etmemesi (yemin etmemesi) halinde katlanacağı ağır hukuki sonucu düzenler. Kanun burada iki farklı senaryoyu birbirinden kesin çizgilerle ayırır: Birincisi, kendisine yemin teklif edilen kişi yeminden kaçınırsa, yemin konusu vakıaları ikrar etmiş (kabul etmiş) sayılır — yani dava aleyhine sonuçlanır. İkincisi ise, yemin kendisine iade edilen kişi (asıl yemin teklif eden) yeminden kaçınırsa, o vakıa ispat edilememiş sayılır — yine dava aleyhine sonuçlanır. Her iki durumda da yeminden kaçınmanın bedeli ağırdır.

HMK Madde 229: Kanun Metni

MADDE 229- (1) Yemin için davet edilen kimse, tayin edilen gün ve saatte mahkemede geçerli bir özrü olmaksızın bizzat hazır bulunmaz yahut hazır bulunup da yemini iade etmez ya da yemini eda etmekten kaçınırsa yemin konusu vakıaları ikrar etmiş sayılır.

(2) Kendisine yemin iade olunan kimse, yemin etmekten kaçınırsa yemin konusu vakıa ispat edilememiş sayılır.

6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi

Madde 1086 sayılı Kanunun 347 nci maddesine karşılık gelmektedir. Maddede yeminden kaçınmanın, yeminin konusunu oluşturan vakıanın ikrarı niteliğinde olduğu belirlenmiştir. Öte yandan yeminin iadesi durumunda yemin teklif eden tarafın, yemini yerine getirmekten kaçınması hâlinde, yemine konu vakıanın yemin teklif eden taraf açısından ispatlanamamış sayılacağı, maddenin son fıkrasında hükme bağlanmıştır.

Hukuki İncelemeler

Birinci Senaryo — Yemin Teklif Edilen Tarafın Kaçınması: İkrar Sonucu (HMK 229/1)

HMK 229/1, yeminden kaçınmanın üç farklı görünümünü tek bir çatı altında toplar ve hepsine aynı yaptırımı (ikrar sayılma) bağlar:

Mazeretsiz gelmeme: Usulüne uygun yemin davetiyesi (HMK 228) tebliğ edildiği halde, taraf geçerli bir özrü olmaksızın duruşmaya bizzat gelmez.
Gelip yemini iade etmeme: Taraf duruşmaya gelir, ancak yemini eda etmez ve “karşı taraf yemin etsin” diyerek yemini iade de etmez — yani yeminle ilgili hiçbir irade açıklamaz.
Yemin etmekten açıkça kaçınma: Taraf duruşmaya gelir, ancak yemini eda etmeyi açıkça reddeder.

Bu üç halden herhangi birinde sonuç aynıdır: Yemin konusu vakıalar ikrar edilmiş sayılır. Bu, kesin delil niteliğinde bir ikrar olup hakimi bağlar. Hâkim, başka delil araştırması yapmaksızın doğrudan bu ikrara göre hüküm kurar.

İkinci Senaryo — Yemin İade Edildikten Sonra Asıl Teklif Edenin Kaçınması (HMK 229/2)

HMK’nın yemin sisteminde tarafın üç seçeneği vardır: (a) yemini eda etmek, (b) yemini iade etmek, (c) yeminden kaçınmak. Eğer taraf (b) seçeneğini kullanarak yemini karşı tarafa iade ederse, bu kez yemin yükü yer değiştirir. Asıl yemin teklif eden taraf artık kendisi yemin etmek zorundadır. İşte bu taraf da yemin etmekten kaçınırsa, HMK 229/2 devreye girer: Yemin konusu vakıa “ispat edilememiş” sayılır. Dikkat ediniz: Burada “ikrar” değil, “ispat edilememe” sonucu doğar. Çünkü yemin iade edildikten sonra kaçınan taraf, kendi iddiasını ispatlayamayan taraftır.

“Yeminden Kaçınma” ile “Yemin Metnine İtiraz” Arasındaki Kritik Fark

Uygulamada en sık karşılaşılan hata, tarafın “yemin metnine” itiraz etmesinin “yeminden kaçınma” olarak nitelendirilmesidir. Oysa bu iki durum tamamen farklıdır. Yemin teklif eden tarafın avukatı tarafından hazırlanan yemin metni HMK 225-226’ya aykırı unsurlar içeriyorsa (örneğin suç teşkil eden fiillere ilişkinse veya muğlak ve çok konuluysa), karşı tarafın bu metne “Kanuna aykırıdır, bu haliyle yemin edemem” şeklinde itiraz etmesi hukuki bir haktır. Yargıtay, bu durumun “yeminden kaçınma” olarak kabul edilemeyeceğini açıkça içtihat etmiştir. Hâkim, önce yemin metnini HMK 225-226 çerçevesinde denetlemeli, gerekirse yeniden düzenlemeli ve ancak ondan sonra tarafa eda ettirmelidir.

Avukat Görüşü: Yemin Teklif Edilen Müvekkile Verilmesi Gereken Kritik Uyarılar

Avukat olarak müvekkilinize yemin teklif edildiğinde, müvekkilinize şu uyarıları mutlaka ve net bir dille yapmanız gerekir:

“Yemin duruşmasına bizzat kendiniz gelmek zorundasınız.” Avukat müvekkili adına yemin edemez. Gelmezseniz, karşı tarafın iddialarını kabul etmiş sayılırsınız.
“Üç seçeneğiniz var:” (1) Yemin edip “Hayır, iddia edilen doğru değil” dersiniz — dava lehinize sonuçlanır. (2) Yemini karşı tarafa iade edersiniz — “Ben yemin etmek istemiyorum, o etsin” dersiniz. (3) Yeminden kaçınırsınız — bu durumda karşı tarafın iddiasını kabul etmiş olursunuz.
“Yemin metni kanuna aykırıysa itiraz edin ama dikkatlice.” Metindeki hukuka aykırılığı somut gerekçeyle belirtin; yoksa genel bir itiraz “kaçınma” sayılabilir.
“Mazeretsiz gelmemek, susarak kabul etmektir.” Sağlık sorunu gibi geçerli bir özrünüz varsa, bunu resmi belgeyle derhal mahkemeye bildirin.

Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti

Yargıtay 23. Hukuk Dairesi Esas: 2015/6395, Karar: 2016/4332 (Kanuna Aykırı Yemin Metnine İtirazın “Yeminden Kaçınma” Sayılamayacağı)

ÖZET: İtirazın iptali davasında, davacının hazırladığı yemin metninin hâkim tarafından HMK 225-226 çerçevesinde denetlenmeden doğrudan davalıya yöneltilmesi ve davalının bu metne “kanuna aykırılık” gerekçesiyle itiraz etmesinin “yeminden kaçınma (HMK 229)” olarak nitelendirilmesinin hukuka aykırı olduğuna dair emsal karar.

Kararın Esası: Davacı, taraflar arasındaki ticari ilişkiden kaynaklanan fatura alacağı için icra takibi başlatmış; davalının itirazı üzerine itirazın iptali davası açmıştır. Yargılama sırasında davalı ticari defterlerini ibrazdan kaçınmış, bunun üzerine davacı ayrıca davalıya yemin teklif etmiştir. Davacı avukatının hazırladığı yemin metni doğrudan davalıya yöneltilmiş; davalı ise “bu yemin metni kanuna aykırıdır, bu haliyle yemin edemem” diyerek metne itiraz etmiştir. Yerel mahkeme, davalının bu itirazını HMK 229/1 kapsamında “yeminden kaçınma” olarak nitelendirmiş ve yemin konusu vakıaları ikrar etmiş sayarak davanın kabulüne karar vermiştir.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 23. Hukuk Dairesi, yerel mahkeme kararını şu gerekçelerle bozmuştur:

Davacı tarafın hazırladığı yemin metni, mahkeme hâkimi tarafından HMK 225 (yeminin konusu) ve HMK 226 (yemin yasağı) çerçevesinde denetlenmeli ve gerekirse yeniden düzenlenmeliydi.

Hâkimin, davacı tarafça hazırlanan yemin metnini aynen davalıya yöneltmesi ve ardından davalının bu metne yönelik “kanuna aykırılık” itirazını “yeminden kaçınma” olarak nitelendirmesi doğru değildir.

Yemin metninin kanuna uygunluğuna ilişkin itiraz, yemini eda etmekten kaçınma anlamına gelmez. Hâkim, yemin metnini denetleyip uygun hale getirdikten sonra taraftan eda etmesini istemelidir. Ancak bu aşamadan sonra kaçınma halinde HMK 229 uygulanabilir.

Kaldı ki somut olayda davalının ticari defterlerinin ibrazından kaçınması hususunda da HMK 220 prosedürü (meşruhatlı-ihtarlı davetiye ile kesin süre verilmesi) doğru uygulanmamıştır.

Pratik Çıkarım: Yemin teklif eden tarafın avukatı olarak hazırladığınız yemin metninin HMK 225-226 kapsamına uygunluğundan emin olun. Yemin teklif edilen tarafın avukatı olarak ise, yemin metni hukuka aykırı unsurlar içeriyorsa (muğlak sorular, suç teşkil eden fiillere ilişkin konular), buna derhal ve somut gerekçeyle itiraz edin. Bu itirazınız “yeminden kaçınma” sayılamaz. Hâkimden metni denetlemesini ve usulüne uygun şekilde yeniden düzenlemesini talep edin.

HMK Madde 229 (Yemin Etmemenin Sonuçları) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Yeminden kaçındığımda dava doğrudan mı reddedilir yoksa kabul mü edilir?

Bu, yemin yükünün hangi tarafta olduğuna bağlıdır. Eğer size (davalıya) yemin teklif edilmişse ve siz kaçınırsanız, karşı tarafın (davacının) iddia ettiği vakıaları ikrar etmiş sayılırsınız — yani dava muhtemelen lehinize değil aleyhinize sonuçlanır. Eğer yemin size iade edilmişse ve siz (asıl teklif eden) kaçınırsanız, kendi iddianız “ispat edilememiş” sayılır ve yine aleyhinize sonuçlanır.

Yemin metnini hukuka aykırı buluyorum, itiraz edersem yeminden kaçınmış sayılır mıyım?

Hayır. Yargıtay 23. HD 2016/4332 K. sayılı kararıyla açıkça belirtildiği üzere, yemin metnine kanuna aykırılık gerekçesiyle yapılan itiraz, yeminden kaçınma olarak nitelendirilemez. Hâkim, yemin metnini HMK 225-226 çerçevesinde denetleyerek uygun hale getirmeli, ancak ondan sonra eda ettirmelidir. Bunu yapmadan “kaçındı, ikrar etti” diye karar vermesi bozma sebebidir.

Yemin teklif edilen taraf yemini iade edebilir mi?

Evet. Kendisine yemin teklif edilen taraf, “Ben yemin etmek istemiyorum, karşı taraf bu konuda yemin etsin” diyerek yemini karşı tarafa iade edebilir. Bu durumda yemin yükü yer değiştirir. Yemin iade edildikten sonra, asıl teklif eden taraf da yemin etmekten kaçınırsa, HMK 229/2 gereği ileri sürdüğü vakıa “ispat edilememiş” sayılır.

Yemine gelemeyeceğim için avukatım benim yerime yemin edebilir mi?

Kesinlikle hayır. Yemin, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir işlemdir ve bizzat tarafın kendisi tarafından eda edilmelidir. Avukat, müvekkili adına yemin edemez. Duruşmaya gidemeyecekseniz, geçerli mazeretinizi (sağlık raporu vb.) derhal mahkemeye bildirmeniz gerekir; aksi halde mazeretsiz gelmemiş sayılır ve HMK 229/1 gereğince yemin konusu vakıaları ikrar etmiş kabul edilirsiniz.

UYARI

Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.

Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.

Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.