Yemin Teklifi: HMK Madde 227, Geri Dönülemezlik Kuralı ve Yargıtay İçtihatları
Yemin müessesesi, HMK’nın 225 ve 226. maddelerinde “ne hakkında teklif edilebilir, ne hakkında edilemez” soruları çerçevesinde ele alınmıştı. HMK Madde 227 ise bu zincirlemenin en kritik halkasını oluşturur: Yeminin nasıl teklif edileceğini ve teklif edildikten sonra geri dönüşün mümkün olup olmadığını düzenler. Madde, usul hukukunun en katı kurallarından birini getirir: Karşı taraf yemini etmeye hazır olduğunu bildirdiği anda, yemin teklif eden taraf artık bu teklifinden vazgeçemez, dosyada başka bir delile dayanamaz ve yeni delil sunamaz. Yemin, teklif edildiği anda diğer tüm delilleri devre dışı bırakan bir “son hamle”dir; bu hamleyi yapan tarafın, olası sonuçlarını önceden tartmış olması hayati önem taşır.
HMK Madde 227: Kanun Metni
MADDE 227- (1) Uyuşmazlık konusu vakıanın ispatı için yeminden başka delili olduğunu beyan etmiş olan taraf dahi yemin teklif edebilir.
(2) Yemin teklif olunan kimse, yemini edaya hazır olduğunu bildirdikten sonra, diğer taraf teklifinden vazgeçerek başka bir delile dayanamaz ve yeni bir delil de gösteremez.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
1086 sayılı Kanunun 354 üncü maddesinin birinci fıkrasında yer alan hüküm aynen kabul edilmiştir. Ancak ikinci fıkra ile, başka delili de olduğu hâlde onlar tam olarak toplanıp değerlendirilmeden yemin teklif edilmesi durumunda, karşı taraf lehine doğan usulî kazanılmış hak gözetilerek, ortaya çıkan karışıklığa açıklık getirilmiştir. Bu hüküm gereğince yemin teklif olunan kimse yemini edaya hazır olduğunu bildirdikten veya yemini iade ettikten sonra diğer taraf teklifinden vazgeçerek başka bir delile dayanamaz ve yeni bir delil de gösteremez.
Hukuki İncelemeler
Başka Delili Olan Tarafın Dahi Yemin Teklif Edebilmesi (HMK 227/1)
HMK 227’nin birinci fıkrası şaşırtıcı ama bilinçli bir düzenlemedir. Elinde tanık, belge veya bilirkişi raporu gibi başka deliller bulunan bir taraf dahi, bu deliller yeterli sonuç vermediğinde veya risk almak istediğinde karşı tarafa yemin teklif edebilir. Kanun koyucu, yemin teklifini “son çare” olarak sınırlandırmamıştır; ancak bu serbestliğin ağır bedeli ikinci fıkrada ortaya çıkar. Yemin teklif eden taraf, karşı taraf yemini kabul ettiği anda, dosyadaki tüm diğer delillerden — tanıklardan, belgelerden, bilirkişi raporlarından — feragat etmiş gibi bir konuma düşer. Dolayısıyla başka delili olan bir tarafın yemin teklif etmesi, dosyanın tüm güçlü yanlarını bir anda silme riskini taşıdığı için uygulamada son derece dikkatli kullanılmalıdır.
Geri Dönülemezlik Kuralı: Yeminden Sonra Başka Delile Dayanılamaz (HMK 227/2)
Bu fıkra, yemin müessesesinin ciddiyetini somutlaştıran en önemli hükümdür. Zaman çizelgesi şöyledir:
- Teklif anı: Taraf, karşı tarafa belirli bir vakıa hakkında yemin teklif eder.
- Kabul anı: Karşı taraf, “Yemini etmeye hazırım” beyanında bulunur.
- Kilitleme anı: İşte bu andan itibaren yemin teklif eden taraf teklifinden vazgeçemez, dosyada mevcut olan veya yeni bulacağı başka hiçbir delile dayanamaz.
Kanun koyucunun amacı; karşı tarafın yemini kabul etmesiyle oluşan “usuli kazanılmış hakkı” korumaktır. Karşı taraf “Ben yemin ederim, doğruyu söyleyeceğim” dediği anda, yemin teklif eden taraf “Aslında vazgeçtim, bir belge buldum” diyerek avantajlı konuma geçemez.
Yemin Teklifinin İade Edilmesi (Yeminin Reddi Değil, İadesi)
HMK 228’de detaylı olarak düzenlenecek olan “Yeminin İadesi” mekanizması, bu maddeyle doğrudan bağlantılıdır. Kendisine yemin teklif edilen taraf, “Ben yemin etmek istemiyorum ama sen et” diyerek yemini karşı tarafa iade edebilir. Bu durumda yemin yükü yer değiştirir. Madde gerekçesinde de açıkça belirtildiği üzere, “yemini iade ettikten sonra” da aynı geri dönülemezlik kuralı uygulanır; yemin iade edildikten sonra da teklif eden taraf teklifinden vazgeçerek başka delile dayanamaz.
Avukat Görüşü: Yemin Teklifinden Önce Mutlaka Yapılması Gereken Değerlendirme
Pratikte yemin, dosyanın tamamen tükenmesi halinde başvurulabilecek son çare olmalıdır. Yemin teklif etmeden önce şu kontrol listesini muhakkak uygulayın:
- Dosyadaki tüm delilleriniz toplandı mı? Tanıklar dinlendi mi, bilirkişi raporu alındı mı, tüm müzekkereler cevaplandı mı? Eğer toplanmayan delil varsa, önce onları toplatın.
- Karşı taraf yemini ederse ne olur? Karşı tarafın vicdanına güveniyor musunuz? Yalan yere yemin etme ihtimali olan bir karşı tarafa yemin teklif etmek, davanızı kaybetmeniz demektir.
- Yeminle neyi ispatlayacaksınız? Yemin konusu vakıayı net, somut ve “evet/hayır” cevabıyla sınırlı biçimde formüle edin. Muğlak ve çok konulu bir yemin metni hazırlamayın.
Unutmayın: HMK 227/2 gereğince, karşı taraf yemini kabul ettiği anda dosyanızdaki en güçlü delil bile artık işlevsizdir. Duruşmadan sonra bulunan yeni bir belge, yeni bir tanık — hiçbir şey artık sizi kurtaramaz.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas: 2018/17, Karar: 2021/1426 (Yemin Eda Edildikten Sonra Bilirkişi Raporu Alınarak Hüküm Kurulmasının HMK 227/2’ye Aykırılığı)
ÖZET: Davacının, iddiasını yasal delillerle ispatlaması zorunlu olan menfi tespit davasında, yazılı delil sunamadığı için karşı tarafa yemin teklif ettiği ve davalının bu yemini eda ettiği (yemin ettiği) halde, mahkemenin yemini görmezden gelerek bilirkişiden rapor alıp aşırı yararlanma (gabin) hükümlerine göre karar vermesinin HMK 227/2’ye aykırı olduğuna dair emsal HGK kararı.
Kararın Esası: Davacı, haricî taşınmaz satışından doğan bir borç nedeniyle davalıya senet imzaladığını ancak senedin hile ile imzalatıldığını iddia ederek menfi tespit davası açmıştır. Senedin hileyle imzalatıldığına dair yazılı delil sunamayan davacı, davalıya yemin teklif etmiştir. Davalı duruşmada “Senedi karşılıklı anlaşarak imzalattım, hile yapmadım” şeklinde yemini eda etmiştir. Buna rağmen yerel mahkeme, davalının yeminini dikkate almadan, bilirkişi raporu aldırarak “edimler arasında aşırı oransızlık var” gerekçesiyle davanın kısmen kabulüne karar vermiştir.
Yargıtay Kararı: Yargıtay 13. Hukuk Dairesi kararı bozmuş, mahkeme direnmiş, uyuşmazlık Hukuk Genel Kurulu önüne gelmiştir. HGK şu gerekçeyle direnme kararını bozmuştur:
- Davacı, senedin hileyle imzalatıldığı iddiasını yazılı delillerle ispatlayamamış ve bu nedenle davalıya yemin teklif etmiştir.
- HMK 227/2 hükmü açıktır: “Yemin teklif olunan kimse, yemini edaya hazır olduğunu bildirdikten sonra, diğer taraf teklifinden vazgeçerek başka bir delile dayanamaz ve yeni bir delil de gösteremez.”
- Davalı yemini eda ettikten sonra, mahkemenin bu yemini görmezden gelerek bilirkişiden rapor alması ve başka bir hukuki nitelendirme ile karar vermesi, kanunun açık hükmüne ve yemin deliline bağlanan usuli kazanılmış hakka aykırıdır.
- Geçersiz haricî taşınmaz satışından doğan uyuşmazlıkta, tarafların birbirlerine verdiklerini denkleştirici adalet ilkesine göre geri alabilecekleri hususunda ayrıca bilirkişi raporu alınarak sonuca gidilmesi gerekir.
Pratik Çıkarım: Yemin eda edildikten sonra dosyada başka hiçbir delil değerlendirmesi yapılamaz. Avukatlar, müvekkillerinin yemin teklifinde bulunmasından önce, dosyadaki tüm delillerin toplanıp toplanmadığını, yeminsiz bir yolun kalıp kalmadığını titizlikle değerlendirmelidir. Aksi halde, karşı taraf yemini ettiği anda dosya kapanır ve aleyhte sonuçlanan davadan dönüş yoktur.
HMK Madde 227 (Yemin Teklifi) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Karşı taraf yemini kabul etmeden önce yemin teklifimden vazgeçebilir miyim?
Evet. HMK 227/2’deki geri dönülemezlik kuralı, ancak karşı tarafın “yemini edaya hazır olduğunu bildirmesinden” sonra devreye girer. Karşı taraf henüz bu beyanı yapmadan önce, yemin teklifinizi geri çekmeniz ve dosyadaki diğer delillerinize dayanmanız mümkündür.
Elimde başka deliller olmasına rağmen karşı tarafa yemin teklif edebilir miyim?
HMK 227/1 buna açıkça izin verir. Başka delilleriniz olsa dahi yemin teklif edebilirsiniz. Ancak karşı taraf yemini kabul edip eda ettiği anda, dosyanızdaki tüm diğer deliller (tanık, belge, bilirkişi raporu vb.) artık değerlendirilemez hale gelir. Bu nedenle, elinizde güçlü deliller varken yemin teklif etmek son derece riskli bir stratejidir.
Karşı taraf yemin etti ama yalan söylediğinden eminim. Ne yapabilirim?
Yemini eda eden tarafın yalan söylediğini düşünüyorsanız, o kişi hakkında “Yalan Yere Yemin” suçundan (TCK m. 275) Cumhuriyet Başsavcılığı’na suç duyurusunda bulunabilirsiniz. Eğer ceza mahkemesi yalan yere yemin edildiğine hükmederse, bu kesinleşmiş ceza mahkemesi kararı, HMK m. 375 uyarınca “Yargılamanın İadesi” sebebi oluşturur ve hukuk davanız yeniden görülebilir.
Mahkeme, yemin eda edildikten sonra bilirkişi raporu alabilir mi?
Kural olarak hayır. HMK 227/2 gereğince yemin eda edildikten sonra başka delillere başvurulamaz ve yeminin sonucuna göre karar verilmesi gerekir. Yargıtay HGK 2021/1426 K. sayılı kararında da açıkça belirtildiği üzere, yemin eda edildikten sonra bilirkişi raporu aldırılarak karar verilmesi usul ve yasaya aykırıdır ve bozma sebebidir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.