Sayfa İçerikleri

Üçüncü Kişinin Belgeyi İbraz Etmemesi: HMK Madde 221, Tanık Olarak Dinlenme ve Çekinme Hakkı

Bir davanın ispatı için hayati önem taşıyan bir belge, her zaman davanın taraflarının elinde bulunmayabilir. Kimi zaman bu belge bir bankanın arşivinde, bir devlet kurumunun kayıtlarında veya davayla hiçbir ilgisi olmayan üçüncü bir şahsın çekmecesinde olabilir. HMK Madde 221, uyuşmazlığın adil çözümü için mahkemeye, davanın tarafı olmayan bu üçüncü kişi ve kurumlara “belgeyi ibraz etmeyi emretme” yetkisi verir. Ancak kanun koyucu, üçüncü kişilerin hukuki güvenliğini de gözetmiş; belgeyi sunamamaları halinde haklı mazeret bildirme, mazeretin yetersiz görülmesi halinde tanık sıfatıyla dinlenme ve kanuni şartları varsa “tanıklıktan/ibrazdan çekinme” haklarını bu madde ile güvence altına almıştır.

HMK Madde 221: Kanun Metni

MADDE 221- (1) Mahkeme, üçüncü kişi veya kurumun elinde bulunan bir belgenin taraflarca ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olduğuna karar verirse, bu belgenin ibrazını emreder.

(2) Belgeyi ibraz etmesine karar verilen herkes, elindeki belgeyi ibraz etmek; belgeyi ibraz edememesi hâlinde ise bunun sebebini delilleri ile birlikte açıklamak zorundadır. Mahkeme yapılan açıklamayı yeterli görmezse, bu kimseyi tanık olarak dinleyebilir.

(3) Belgeyi ibraz zorunda olanlar, tanıklıktan çekinmeye ilişkin hükümlere göre, belgeyi ibrazdan veya bu konudaki tanıklıktan çekinebilirler. Belgeyi ibraz veya bu konuda tanıklık yapmak zorunda olanlar hakkında, tanıklara ilişkin hükümler uygulanır.

6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi

“Tarafın belgeyi ibraz etmemesi” başlıklı 224 üncü maddede tarafların belge ibrazından kaçınma hâli düzenlenmiştir. Bu maddede de, bir önceki madde hükmüne paralel olarak, üçüncü kişilerin elindeki belgenin ibrazı söz konusu olduğunda, bundan kaçınmanın sonuçları düzenlenmiştir. Üçüncü kişilerin, ellerindeki belgeleri ibraz konusunda zorunluluklarının bulunduğu açık şekilde vurgulanmıştır. Üçüncü kişi istenen belgeyi ibrazdan kaçınırsa, bunun sebebini, delilleri ile açıklaması öngörülmüştür. Mahkeme bu açıklamayı yeterli görmediği takdirde, üçüncü kişiyi bu konuda tanık olarak dinleyebilecektir. Belgeyi ibraz zorunda olanlar, tanıklıktan çekinmeye ilişkin hükümlere göre belgeyi ibrazdan ve bu tanıklıktan çekinebilirler. Belgeyi ibraz ve bu konuda tanıklık yapmak zorunda olanlar hakkında, tanıklara ilişkin hükümler uygulanacaktır. (Not: Gerekçede bahsedilen 224. madde, TBMM kabul sürecindeki madde numaralandırması kaymaları sebebiyle mevcut kanunda HMK m. 220’ye tekabül etmektedir.)

Hukuki İncelemeler

Üçüncü Kişiye Yönelik İbraz Emrinin Şartları (HMK 221/1)

Mahkemenin davanın tarafı olmayan bir kişiyi veya kurumu belge sunmaya zorlayabilmesi için keyfiyet yoktur. HMK 221/1 uyarınca bu emrin verilebilmesi için iki temel şart aranır:

İspat İçin Zorunluluk: Tarafların iddia veya savunmalarını ispatlaması için o belgenin dosyaya girmesinin “zorunlu (elzem)” olması gerekir. Sırf merak saikiyle veya davanın esasına etki etmeyecek evraklar üçüncü kişilerden istenemez.
Mahkeme Kararı (Ara Karar): Taraflar doğrudan üçüncü kişiden belge isteyemez; taleplerini mahkemeye iletirler. Mahkeme bu talebi haklı görürse, kendi otoritesiyle üçüncü kişiye müzekkere (emir) yazar.

İbraz Edememe Halinde Üçüncü Kişinin Sorumluluğu (HMK 221/2)

Mahkemeden “belgeyi ibraz et” emri alan üçüncü kişi veya kurum, “Ben davanın tarafı değilim, karışmıyorum” diyemez. İki ihtimal doğar:

Belge elindeyse: Derhal mahkemeye sunmak zorundadır.
Belge elinde değilse veya kaybolmuşsa: Neden ibraz edemediğini mahkemeye delilleriyle birlikte (örneğin; arşiv yangın raporu, belgeyi başkasına devrettiğine dair makbuz vb.) açıklamak zorundadır. Mahkeme bu mazereti inandırıcı ve yeterli bulmazsa, üçüncü kişiyi (kurum yetkilisini) duruşmaya çağırıp “tanık” sıfatıyla yeminli olarak sorgulayabilir.

Tanıklıktan Çekinme Hakkı ve İbraz Yükümlülüğü (HMK 221/3)

Üçüncü kişi belgeyi elinde bulundursa dahi, hukuken bu belgeyi sunmaktan kaçınma (çekinme) hakkına sahip olabilir. HMK m. 248 vd. maddelerinde düzenlenen “Tanıklıktan Çekinme” halleri (örneğin; sır saklama yükümlülüğü olan doktorlar/avukatlar, taraflardan birinin yakın akrabası olma, şahsi menfaatin tehlikeye girmesi durumu) belge ibrazında da aynen geçerlidir. Hukuken geçerli bir çekinme hakkı olan üçüncü kişi, mahkemeye dilekçe vererek kanuni hakkını kullanıp belgeyi sunmayı reddedebilir.

Avukat Görüşü: Kurumlardan Belge İstenmesinde HMK 221’in Kullanımı

Uygulamada HMK 221 en çok bankalar, tapu müdürlükleri, SGK veya GSM operatörleri gibi kurumlardan belge (dekont, kayıt, sinyal bilgisi) istenirken kullanılır. Avukat olarak tarafı olduğunuz bir davada, mahkemenin yazdığı müzekkereye “Bizde böyle bir kayıt bulunmamaktadır” şeklinde matbu ve özensiz cevap veren kurumlara karşı HMK 221/2 hükmünü işletmek çok önemlidir. Mahkemeden, cevabı gönderen kurum yetkilisinin “açıklaması yeterli görülmediğinden” tanık sıfatıyla duruşmaya çağrılmasını ve kaydın neden bulunmadığını mahkeme huzurunda izah etmesini talep etmek, genellikle saklanan belgelerin hızla dosyaya gelmesini sağlayan etkili bir yoldur.

Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi Esas: 2020/4359, Karar: 2021/6217 (Belgenin Üçüncü Kişiye Devredilmiş Olması Halinde HMK 221 Usulünün İşletilmesi Zorunluluğu)

ÖZET: Davanın taraflarından birinden belge ibrazı istenmesine rağmen, belgenin (çekin) ciro yoluyla üçüncü bir kişiye geçmiş olduğunun anlaşılması halinde, tarafa HMK 220 yaptırımı uygulanamayacağı; mahkemece çekin akıbetinin araştırılarak üçüncü kişiden HMK 221 usulünce belge ibrazının istenmesi gerektiğine dair emsal karar.

Kararın Esası: Davacı, davalı şirketin elinde bulunduğunu iddia ettiği iki adet çekten dolayı imza inkarında bulunarak borçlu olmadığının tespiti (menfi tespit) davası açmıştır. İlk derece mahkemesi davalı şirkete çeklerin aslını ibraz etmesi için kesin süre vermiş, davalı ibraz etmemiştir. Ancak dosyadaki fotokopilerden, çeklerden birinin davalı şirket tarafından dava dışı üçüncü bir kişiye (M.Y.) ciro edildiği ve bankaya bu üçüncü kişi tarafından ibraz edildiği anlaşılmaktadır. Buna rağmen yerel mahkeme, sırf davalı belgeyi ibraz etmedi diye eksik incelemeyle davayı kabul etmiştir.

Yargıtay Kararı: Yargıtay 11. HD, kararı bozarken şu gerekçelere dayanmıştır:

Çekin suretinden, davalının çeki dava dışı bir kişiye ciro ettiği ve çekin bu kişi tarafından bankaya ibraz edildiği açıktır.

Bu fiili durum karşısında, çekin aslını dosyaya sunması davanın tarafı olan davalı şirketten beklenemez (Zira çek elinden çıkmıştır).

Mahkemece yapılması gereken iş; muhatap bankadan ve gerekirse dava dışı cirantadan çekin akıbetini sormak, çek aslının nerede (hangi üçüncü kişide) olduğunu tespit etmektir.

Bu tespit yapıldıktan sonra mahkeme, söz konusu üçüncü kişiye karşı 6100 sayılı HMK’nın 221. maddesine göre belge ibraz emri göndermelidir. Bu usul izlenmeden eksik incelemeyle karar verilmesi hukuka aykırıdır.

Pratik Çıkarım: Mahkeme belge isteyeceği kişinin belgenin hukuki ve fiili zilyedi olup olmadığını araştırmalıdır. Belgeyi elinden çıkardığı (üçüncü bir şahsa veya kuruma devrettiği) açık olan tarafa HMK 220 uyarınca “belgeyi ibraz et, yoksa aleyhine karar veririm” denilemez. İspat yükü kimde olursa olsun, mahkeme gerçeğin ortaya çıkması için HMK 221’i işleterek belgeyi üçüncü kişiden talep etmelidir.

HMK Madde 221 (Üçüncü Kişiden Belge İstenmesi) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Davamla ilgisi olmayan birinden belge isteyebilir miyim?

Siz doğrudan isteyemezsiniz, ancak elindeki belgenin (örneğin bir sözleşme, fatura veya kamera kaydı) davanızın ispatı için “zorunlu” olduğunu mahkemeye inandırırsanız, mahkeme HMK 221 uyarınca bu ilgisiz üçüncü kişiden belgenin mahkemeye gönderilmesini emredebilir.

Mahkeme bana “belge gönder” dedi, ama belgeyi kaybettim. Ne yapmalıyım?

HMK 221/2 uyarınca, eğer mahkemenin istediği belge elinizde yoksa veya kaybolmuşsa, bunu sadece “bende yok” diyerek geçiştiremezsiniz. Belgenin neden elinizde olmadığını, varsa kaybolma sebebini (yangın, sel, hırsızlık tutanağı, imha tutanağı vb.) delilleriyle birlikte mahkemeye yazılı olarak açıklamak zorundasınız.

Üçüncü kişi olarak belge göndermeyi reddedersem ne olur?

Eğer kanuni bir “tanıklıktan çekinme” hakkınız (mesleki sır, yakın akrabalık vb.) yoksa ve mahkemenin emrine rağmen belgeyi keyfi olarak saklarsanız, mahkeme yaptığınız açıklamayı yetersiz bularak sizi duruşmaya çağırıp yeminli tanık olarak sorguya çekebilir. Emre itaatsizlik halinde disiplin para cezası ve zorla getirme (ihzar) gibi yaptırımlarla da karşılaşabilirsiniz.

Bankadan istenen hesap dökümleri HMK 221 kapsamında mıdır?

Evet. Bankalar, GSM operatörleri, vergi daireleri veya tapu müdürlükleri gibi kurumlar, sizin özel hukuk davanızda kural olarak “üçüncü kişi” konumundadır. Mahkemenin bu kurumlara yazdığı müzekkerelerin kanuni dayanağı HMK 221’dir ve kurumlar bu evrakları zamanında göndermekle yükümlüdür.

UYARI

Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.

Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.

Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.