Yargı Yeri Uyuşmazlıklarında İnceleme Mercii: HMK Madde 22 Kuralları
Bir uyuşmazlıkta iki mahkeme görevsizlik veya yetkisizlik vererek davaya bakmayı reddederse, hukuki kilitlenmeyi aşmak için “yargı yeri belirlenmesi” gerekir. Peki ama bu “Yargı Yerini (Merci Tayinini)” kim yapacaktır? Eski HUMK döneminde bu sorunların tamamı Yargıtay’a gönderilirdi. Ancak yeni sistemde ve İstinaf mahkemelerinin faaliyete geçmesiyle birlikte, HMK Madde 22 bu kilitlenmeyi yerelde çok daha hızlı çözme yoluna gitmiştir. Maddeye göre uyuşmazlığa düşen ilk derece mahkemeleri aynı ilde veya aynı Bölge Adliye Mahkemesinin (İstinafın) yargı çevresindeyse düğümü çözecek inceleme yeri doğrudan ilgili Bölge Adliye Mahkemesidir. Ne zaman ki uyuşmazlığa düşen mahkemeler ayrı bölgelerde (Örneğin Ankara BAM ile İstanbul BAM alanı) yer alırsa, işte o zaman olağan kanun yolunda Türkiye’nin en üst yargı merci olan Yargıtay(Hukuk davalarında) devreye girerek son sözü söyler.
HMK Madde 22: Kanun Metni
(1) Yetkili mahkemenin bir davaya bakmasına herhangi bir engel bulunduğu yahut iki mahkeme arasında yargı çevrelerinin sınırlarının belirlenmesinde tereddüt ortaya çıktığı takdirde, yetkili mahkemenin tayininde, ilk derece mahkemeleri için bölge adliye mahkemelerine, bölge adliye mahkemeleri için Yargıtaya başvurulur.
(2) İki mahkemenin aynı dava hakkında göreve veya yetkiye ilişkin olarak verdikleri kararlar kanun yoluna başvurulmaksızın kesinleştiği takdirde, görevli veya yetkili mahkeme, ilgisine göre bölge adliye mahkemesince veya Yargıtayca belirlenir.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Bu maddede, yargı yeri belirlemesinin, hangi hâllerde nerede yapılacağı düzenlenmiştir. Görevli ve yetkili mahkeme, bir davaya herhangi bir engel nedeniyle bakamazsa yahut iki mahkemenin yargısal sınırlarının belirlenmesinde tereddüt hâlinde, yargı yerinin belirlenmesi amacıyla, ilk derece mahkemeleri için, bölge adliye mahkemelerine, bölge adliye mahkemeleri için de, Yargıtaya başvurulacaktır. Yine aynı şekilde, iki mahkemenin görevsizlik veya kesin yetki hâlinde yetkisizlik kararı vermeleri durumunda, ilk derece mahkemeleri için bölge adliye mahkemelerine, bölge adliye mahkemeleri için Yargıtaya başvurulacaktır.
Hukuki İncelemeler
İnceleme Yerinin Adresi: Bölge Adliye Mi, Yargıtay Mı?
HMK Madde 22, merci tayini için yetkili yeri piramit sistemine bağlamıştır. Temel hatlar şöyledir:
- Aynı BAM’a Bağlıysalar: Örneğin İstanbul Çağlayan Asliye Hukuk ile İstanbul Bakırköy Tüketici mahkemesi görev uyuşmazlığına düştüyse, ikisinin de üstü olan İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi İlgili Hukuk Dairesi kararını verecektir.
- Farklı BAM’lara Bağlıysalar: İzmir Adliyesi ile Van Adliyesi çelişirse, farklı coğrafi istinaf adliyelerine bağlandıkları için düğümü doğrudan en üstteki Yargıtay İlgili Hukuk Dairesi çözecektir.
- BAM’lar Kendi Aralarında Rekabet Ederse: Eğer doğrudan iki ayrı Bölge Adliye Mahkemesi (Örneğin İstanbul BAM ile Ankara BAM) dosyada görev uyuşmazlığına düşerse, inceleme yeri zorunlu olarak Yargıtay olacaktır (M.22/1 son cümle).
Avukat Görüşü: BAM’ın Kararlarına İtiraz Edilemez
Uygulamada, merci tayini konusunda kendi BAM çevresindeki mahkemenin kararına güvenmeyen veya verilen kararı hatalı bulan tarafların “bunu bir de Yargıtay’a taşıyalım” gayreti görülmektedir. Ne var ki, Bölge Adliye Mahkemelerinin (ve dolayısıyla Yargıtay’ın) “yargı yeri belirlenmesi / merci tayini” sıfatıyla verdikleri kararlar kesindir. Bu kararlara karşı kanun yoluna veya başka bir istinaf/temyiz incelemesine başvurulamaz (HMK m. 23/2). Bu yüzden eğer dosya BAM’da merci tayini inelemesine kalmışsa, taraf vekillerinin mutlaka karardan önce ilgili istinaf dairesine dosyayı aydınlatan, neden A mahkemesinde görülmesi gerektiğini izah eden bir dilekçe sunmaları önem taşır.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
(Not: Aşağıda yer alan Yargıtay içtihatları, mevcut mevzuat metinlerinde sıklıkla atıf alan usul hukuku kararlarının özetleridir. Yasal sınırların çizilmesinde emsal teşkil ederler.)
Yargıtay 20. Hukuk Dairesi 2016/3362 E. , 2016/7141 K.
ÖZET (Deniz Ticareti ve Asliye Hukuk Karmaşasında Yargıtayın İncelemesi): Yabancı bayraklı bir gemide kaptan olarak çalışan işçi ücret alacağı ve rehin hakkı için dava açar. Dosya ardışık olarak İş Mahkemesi, Asliye Ticaret Mahkemesi ve Denizcilik İhtisas Mahkemesi arasında gidip gelir ve hepsi görevsizlik verir. Ortada bu kilitlenmeyi kıracak çoklu bir görev uyuşmazlığı çıktığından dosya inceleme yeri (merci tayini) olarak Yargıtay’a gelir. Yargıtay HMK 21 ve 22. maddeleri gereğince dosyayı inceler: Geminin yabancı bayrak taşıması sebebiyle Türk Deniz İş Kanununun uygulanamayacağı, dolayısıyla işçi alacağının genel hükümler olan Borçlar Kanununa göre Asliye Hukuk Mahkemesinde çözümlenmesi gerektiği tespit edilir ve yargı yeri olarak kesin kararla Asliye Hukuk Mahkemesi belirlenir.
Yargıtay 20. Hukuk Dairesi 2019/747 E. , 2019/1845 K.
ÖZET (Farklı Bölge Adliye Mahkemesi Alanlarına Düşen Dosyalar): Avukatın vekâlet alacağına dayalı icra inkâr davasında; bir tarafta görev itibarıyla “Tüketici Mahkemesi mi, Asliye Hukuk mu?” kavgası, diğer taraftan icra yetkisine dayalı “Ankara mı, İstanbul mu?” kavgası verilmektedir. Hem görevsizlik hem de yetkisizlik sarmalına düşen mahkemeler faklı Bölge Adliye Mahkemelerinin hudutlarında kaldığı için, 5235 sayılı yasa ve HMK 22 gereğince inceleme yeri zorunlu olarak “Yargıtay” olmuştur. Yargıtay dosyanın karmaşıklığını ve yetkisizliklerin “karşılıklı” (olumsuz görev) niteliğini inceleme altına almıştır.
Yargıtay 20. Hukuk Dairesi 2019/5675 E. , 2019/7383 K.
ÖZET (BAM’lar Arasındaki Görevsizliklerde Yargıtay’ın Devreye Girmesi): İlk derece mahkemeleri arasında çıkan yargı yeri uyuşmazlığı çözüldükten ve asıl karar verildikten sonra, dosya İstinaf’a gitmiştir. Ancak istinaf aşamasında, (örneğin) Ankara BAM ile Konya BAM arasında “Bu dosyayı istinaf etmeye ben yetkili değilim, diğer BAM yetkilidir” şeklinde bir yetkisizlik kararı kavgası (Bölge Adliye Mahkemelerinin kendi aralarında görev/yetki kilitlenmesi) yaşanmıştır. HMK 22/1 son cümlesi ve usul kanunları gereğince; ilk derece mahkemelerinin değil bizzat İstinaf mahkemelerinin kendi arasında çıktığı için, bu olumsuz yetki uyuşmazlığını inceleyip yetkili (BAM’ı) tayin edip son noktayı koyacak olan mercii Yargıtay olmuştur.
HMK Madde 22 (İnceleme Yeri) Sıkça Sorulan Sorular
Davama iki mahkeme bakmıyor, dosyamın Yargıtay’a gitmesini isteyebilir miyim?
Talebinizle dosyanın Yargıtay’a gitmesini seçemezsiniz. HMK Madde 22 uyarınca, eğer size bakmayan o iki mahkemenin ikisi de aynı Bölge Adliye Mahkemesi (Örneğin her ikisi de İzmir illerine bakan İstinaf) sınırları içindeyse dosyanız Yargıtay’a değil, İzmir Bölge Adliye Mahkemesine incelenmek üzere gidecektir. Son sözü onlar söyler.
BAM, yargı yeri belirlemesi yaptı ve x mahkemesine gönderdi. Bu hatalıysa temyiz hakkım var mı?
Hayır. Gerek Bölge Adliye Mahkemesinin gerekse Yargıtay’ın “Yargı yeri belirlenmesi (merci tayini)” amacıyla verdiği kararlar yargılamayı hızlandırmak maksadına matuf olduğundan HMK sisteminde kesindir. Temyiz veya itiraz edilemez.
“Yetkili mahkemenin davaya bakmasına herhangi bir fiili engel çıkması” ne demektir?
HMK Madde 22’deki istisnai hallerden biridir. Adliyenin yıkılması, ilçenin doğal afetle tamamen haritadan silinmesi yahut şehirde davaya bakacak tüm hakimlerin (örneğin küçük bir ilçede tek hakim varsa ve o da taraflardan biriyle akrabaysa veya hasımsa) reddi hakim sebebiyle davaya bakamayacak olması durumlarında “fiili/hukuki engel” oluşur ve dava bir üst inceleme merciine yollanıp başka bir mahkemenin yetkili kılınması istenir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu bilgilerin paylaşılması, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.