Tarafların Belgeleri İbrazı Zorunluluğu: HMK Madde 219, Elektronik Belgeler ve Ticari Defterler
Hukuk muhakemesinde gerçeğin ortaya çıkarılması ve adil bir yargılama yapılabilmesi için tarafların “davayı aydınlatma yükümlülüğü” bulunmaktadır. HMK Madde 219, bu yükümlülüğün en somut tezahürüdür: Davanın tarafları, sırf kendi lehlerine olan belgeleri değil, karşı tarafın delil olarak dayandığı ve kendi ellerinde bulunan belgeleri de mahkemeye sunmak zorundadır. Madde, modern hukukun ihtiyaçlarına cevap vererek e-posta, WhatsApp yazışması veya log kayıtları gibi “elektronik belgelerin” ibraz usulünü de özel olarak düzenlemiş; devasa hacimli ticari defterler için ise sadece ilgili kısmın onaylı örneğinin sunulabilmesine imkân tanıyarak usul ekonomisini gözetmiştir.
HMK Madde 219: Kanun Metni
MADDE 219- (1) Taraflar, kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandıkları ve ellerinde bulunan tüm belgeleri mahkemeye ibraz etmek zorundadırlar. Elektronik belgeler ise belgenin çıktısı alınarak ve talep edildiğinde incelemeye elverişli şekilde elektronik ortama kaydedilerek mahkemeye ibraz edilir.
(2) Ticari defterler gibi devamlı kullanılan belgelerin sadece ilgili kısımlarının onaylı örnekleri mahkemeye ibraz edilebilir.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Madde, 1086 sayılı Kanunun aynı konuyu düzenleyen 326 ncı maddesi hükmünden hem şekil hem içerik yönünden farklıdır.
1086 sayılı Kanunda, önce genel olarak tarafların ellerindeki belgeleri ibraz edecekleri düzenlenmiş, daha sonra dört bent hâlinde konuyla ilgili hangi belgelerin ayrıca ibraz edileceği belirtilmiştir. Maddenin birinci fıkrasında bu sayma yerine, tüm belgeleri kapsayıcı genel bir düzenleme yapılması uygun görülmüştür. Şöyle ki: 1086 sayılı Kanunda, Türk Medeni Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu gereğince ibrazı zorunlu olan belgelerin yanında diğerlerinin de ibrazı gerektiği belirtilmiştir. Yeni düzenlemede buna yer verilmemiştir. Çünkü, öncelikle belgeyi ibraz zorunluluğu bu iki kanun dışında da söz konusu olabilir, bu sebeple ifade sınırlayıcıdır. Zaten bir kanunda özel olarak belge ibrazı zorunluluğu düzenlenmişse, bunu tekrar belirtmek gereksizdir. Böylece, tek tek sayılıp ihtimal dışı kalabilecek durumlar da bertaraf edilmiştir.
Fıkranın ikinci cümlesinde, elektronik belgelerin nasıl ibraz edileceği ayrıca belirtilmiştir. Zira, elektronik belgelerin ibrazı diğer belgelerin ibrazından farklıdır. Bu sebeple, elektronik belgenin kağıt üzerine çıktısı alınarak ve talep edildiğinde de incelemeye elverişli şekilde elektronik ortama kaydı yapılmak suretiyle mahkemeye ibrazı gereklidir. İncelemeye elverişli şeklin ne olduğu, o günkü teknik imkânlara uygun olarak tespit edilecektir. Burada ibraz edilecek elektronik belgenin, güvenli veya basit elektronik imza ile imzalanmış olup olmaması önemsizdir. Güvenli elektronik imza ile imzalanmamış ya da hiç elektronik imza taşımayan bir elektronik belgenin de delil olarak ibrazı gerekebilir. Belgenin ibrazı ile onun delil değeri ayrı değerlendirildiğinden böyle bir ayrıma gidilmemiştir.
İkinci fıkrada ise bazı belgelerin tamamının değil, sadece belirli bölümlerinin delil olarak kullanılmasının söz konusu olabileceği ihtimali düzenlenmiştir. Özellikle ticarî defterler gibi hacimli belgelerin sadece belirli bir sayfası ya da bölümü uyuşmazlıkla ilgili olabilir. Bu durumda sürekli kullanılan bu tür belgelerin tamamının ibrazını istemek, hem ibraz eden taraf için bazı zorluklar ortaya çıkarabilecek, hem de uyuşmazlık dışındaki bölümlerinin ibrazı sebebiyle mahkeme dosyasında gereksiz yer işgal edecektir.
Hukuki İncelemeler
Belge İbrazında Türlere Göre Usul Kuralları
HMK 219, belgenin fiziksel veya dijital doğasına göre farklı ibraz yöntemleri belirlemiştir.
| Belgenin Türü | İbraz Usulü ve Şartları | Hukuki Sonucu |
|---|---|---|
| Klasik Fiziki Belgeler | Asıllarının mahkemeye sunulması esastır (Sözleşmeler, makbuzlar, senetler). | Zamanında sunulmazsa o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılır (HMK 140/5). |
| Elektronik Belgeler (e-Posta, Mesaj vb.) | Kural olarak kâğıt çıktısı alınarak dosyaya sunulur. Ancak hâkim veya karşı taraf isterse, CD/Flash Bellek gibi elektronik ortama da kaydedilerek ibraz edilmelidir. | Elektronik imza içermese dahi delil başlangıcı veya belge olarak dosyaya girmesi sağlanır. |
| Ticari Defterler | Günlük işleyişi bozmamak adına defterin tamamı değil, uyuşmazlığa dair ilgili kısımların onaylı örnekleri sunulur. | Yerinde inceleme yapılmadan ispat kolaylığı sağlar. |
Avukat Görüşü: Karşı Tarafın Elindeki Belgeyi İbrazdan Kaçınması
HMK 219/1’deki en kritik düzenleme şudur: Bir taraf, iddialarını ispatlamak için karşı tarafın elinde bulunduğunu bildiği bir belgeye dayanabilir. Uygulamada, aleyhine sonuç doğuracak belgeyi sunmaktan kaçınmak sıkça karşılaştığımız bir durumdur. Bu noktada taraf stratejisi şu olmalıdır: Mahkemeden, HMK 220. madde uyarınca karşı tarafa bu belgeyi sunması için kesin süre verilmesi talep edilmelidir. Eğer karşı taraf kesin süreye rağmen belgeyi ibraz etmez ve geçerli bir mazeret sunamazsa, mahkeme belge ibrazını isteyen tarafın o belgeye dair iddialarını doğru kabul etme yetkisine sahiptir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas: 2017/978, Karar: 2021/1215 (Ön İnceleme ve Belge İbrazı İçin Süre Verilmesi Zorunluluğu)
ÖZET: HMK 219 gereği tarafların belgeleri ibraz zorunluluğu bulunmakla birlikte, mahkemenin ön inceleme aşamasında HMK 139/140 kapsamında belge ibrazı için kesin süre verip ihtarat yapmadan doğrudan davayı reddetmesinin “hukuki dinlenilme hakkını” ihlal ettiğine dair emsal HGK kararı.
Kararın Esası: Davacı kiralayan, ödenmeyen 4 aylık kira bedeline ilişkin düzenlediği kapalı faturaya dayanarak icra takibi başlatmış; davalının itirazı üzerine itirazın iptali davası açmıştır. İlk derece mahkemesi, “kapalı faturanın bedelin ödendiğine karine olduğu” gerekçesiyle, henüz ön inceleme duruşmasında (tahkikata geçmeden ve belge sunumu için taraflara kesin süre vermeden) davayı doğrudan reddetmiştir.
Yargıtay Kararı: HGK yerel mahkemenin kararını şu gerekçelerle bozmuştur:
- HMK 219/1 uyarınca taraflar dayandıkları belgeleri ibraz etmek zorundadır.
- Ancak sağlıklı bir tahkikat için öncelikle ön inceleme (HMK 139-140) usulüne uygun tamamlanmalıdır.
- Mahkeme, henüz sunulmayan veya başka yerden getirtilecek belgeler için taraflara iki haftalık kesin süre vermeli ve “süreye uyulmazsa delilden vazgeçilmiş sayılacağı” ihtaratını yapmalıdır.
- Bu süre verilmeden ve deliller toplanmadan, sadece kapalı fatura karinesi üzerinden tahkikat yapılması ve davanın reddedilmesi usule aykırıdır.
Pratik Çıkarım: Belge ibrazı yükümlülüğü (HMK 219) doğrudan davanın reddi için bir bahane yapılamaz. Hâkim, taraflara ibraz için usulüne uygun kesin süre vermek (HMK 140/5) zorundadır.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi Esas: 2021/4311, Karar: 2023/374 (Ticari Defterlerin ve Banka Kayıtlarının İbraz Edilmemesi)
ÖZET: Mahkemece HMK 219 uyarınca defter ve belgeleri ibraz etmek üzere davalıya 1 aylık kesin süre verilmesine rağmen ibrazdan kaçınılması halinde, mahkemenin eksik incelemeyle karar veremeyeceğine dair emsal karar.
Kararın Esası: Yurtdışında çalışan mühendis, davalı şirket ile yaptığı kâr payı sözleşmesine dayanarak alacak davası açmıştır. Kâr miktarının tespiti için davalı şirketin hak ediş belgelerinin ve banka kayıtlarının incelenmesi gerekmektedir. Mahkeme davalı şirkete bu belgeleri sunması için HMK 219-220 gereği kesin süre vermiş; ancak davalı belgeleri sunmamıştır. Yerel mahkeme, banka kayıtlarını da ayrıca istemeden davanın kısmen reddine karar vermiştir.
Yargıtay Kararı:
- Davalı, mahkemenin ara kararına rağmen uyuşmazlığın çözümü için elzem olan hak ediş tutanaklarını ve ödeme belgelerini ibrazdan kaçınmıştır.
- Mahkemece, davalı tarafın defter ve belgeleri sunmaması durumu değerlendirilmeli ve banka kayıtları da getirtilerek inceleme yapılmalıdır.
- Karşı tarafın uhdesindeki belgelerin sunulmaması halinde HMK hükümlerinin (özellikle ispat yükü ve karşı tarafın iddiasının doğru kabul edilmesi yaptırımlarının) uygulanması gerekir.
Pratik Çıkarım: Hasım taraf belgeleri ibrazdan kaçınıyorsa, avukatlar derhal HMK 220/3 yaptırımının uygulanmasını (iddianın doğru kabul edilmesini) talep etmeli, mahkemenin eksik belgeyle “ispatlanamadı” gerekçesiyle ret kararı vermesine engel olmalıdır.
HMK Madde 219 (Belgeleri İbraz Zorunluluğu) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
WhatsApp veya E-Posta yazışmaları mahkemeye nasıl sunulur?
HMK 219/1 uyarınca elektronik belgelerin öncelikle kâğıt çıktısı alınarak dosyaya sunulması gerekir. Ancak mahkeme veya karşı taraf teknik bir inceleme talep ederse, bu yazışmaların (veya ses/video kayıtlarının) değiştirilmemiş orijinal halleri bir CD, DVD veya Flash Bellek içerisinde elektronik ortama kaydedilerek sunulmalıdır.
Karşı taraf elindeki belgeyi mahkemeye vermezse ne yapabilirim?
Eğer ispat için karşı tarafın elindeki bir sözleşme, fatura veya deftere dayanıyorsanız, mahkemeden HMK 219 ve 220 uyarınca karşı tarafa kesin süre verilmesini istersiniz. Karşı taraf mazeretsiz olarak belgeyi ibraz etmezse, mahkeme sizin o belgenin içeriğine dair iddianızı doğru kabul edebilir.
Şirketimin 10 yıllık tüm ticari defterlerini mahkemeye getirmek zorunda mıyım?
Hayır. HMK 219/2 uyarınca, ticari defterler veya devamlı kullanılan kayıt defterleri gibi hacimli belgelerin tamamını mahkemeye sunmak zorunda değilsiniz. Yalnızca davaya konu olan döneme veya uyuşmazlığa ait ilgili sayfaların onaylı bir örneğini ibraz etmeniz yeterlidir.
Mahkeme belge sunmamız için ne kadar süre vermelidir?
HMK m. 140/5 gereğince, ön inceleme duruşması aşamasında henüz sunulmamış belgelerin ibraz edilmesi veya nereden getirtileceğinin bildirilmesi için taraflara “iki haftalık” kesin süre verilmesi yasal bir zorunluluktur.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.