Belgenin Yerinde İncelenmesi: HMK Madde 218, Bilirkişi İncelemesi ve Karşı Koyma Cezası
Hukuk yargılamasında kural olarak delillerin mahkeme huzurunda incelenmesi esastır (Doğrudanlık ilkesi). Ancak bazı belgelerin hacmi, niteliği veya saklanma koşulları gereği adliyeye fiziken taşınması imkânsız, zor veya çok riskli olabilir. İşte HMK Madde 218, hukuki dinlenilme hakkının zedelenmemesi ve ispat faaliyetinin aksamaması için “belgenin yerinde incelenmesi” istisnasını düzenler. Bu madde, hâkime veya görevlendireceği bilirkişiye, ticari defterler, devasa ihale dosyaları veya banka arşivleri gibi belgeleri bulundukları yerde inceleme yetkisi verirken; bu incelemeye haklı sebep olmaksızın engel olanlara karşı zor kullanma ve disiplin para cezası yaptırımlarını da hüküm altına almıştır.
HMK Madde 218: Kanun Metni
MADDE 218- (1) Mahkemeye getirilmesi zor veya sakıncalı olan belgeler, hâkim veya görevlendireceği bilirkişi tarafından yerinde incelenir ya da bu belgelerin mahkemeye sunulmuş örnekleri asıllarıyla karşılaştırılır. İnceleme sonunda bir tutanak düzenlenir ve gerekli görülürse uygun teknik araçlarla belgenin aslı kaydedilir.
(2) Mahkemenin bu yöndeki emrinin yerine getirilmesine haklı bir sebep olmaksızın engel olunması hâlinde hâkim tarafından, engel olan kişi hakkında sebep olduğu giderlere ve beşyüz Türk Lirasından beşbin Türk Lirasına kadar disiplin para cezasına hükmolunur. Gerektiğinde zor kullanılmasına da karar verilebilir.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Madde, 1086 sayılı Kanunun 323 üncü maddesinin yeniden düzenlenmiş hâlidir. Ayrıca bu hüküm, ispat ve delillere ilişkin genel kısımdaki konuyla ilgili düzenlemeyle de doğrudan bağlantılıdır. Ancak genel hükümlerde tüm delilleri kapsayacak nitelikte bir düzenleme yapılmıştır. Burada ise özellikle belgeler bakımından durumun özelliği dikkate alınmıştır.
Birinci fıkra hükmüne göre mahkemeye getirilmesi zor ve sakıncalı belgeler ancak yerinde incelenecektir. Özel bir ortamda korunması gereken ya da taşınması güç olan belgelerle, bulunduğu yerden çıkartılmasında sakınca bulunan belgelerin de delil olarak gösterilmesi mümkündür. Bu tür belgeler delil olarak gösterilip, uyuşmazlığın çözümüne etkisi olacağına karar verildiği takdirde mahkemece incelenip değerlendirilmelidir. Zira, mahkemece değerlendirilmeyen ve tarafların bilgisine sunulmayan hiçbir delil veya belge hükme esas alınamaz. Aksinin kabulü, hukukî dinlenilme hakkına ve adil yargılanma hakkına aykırı olacaktır. Bu sebeple belgenin delil olarak kullanılması ile belgenin korunması arasındaki denge gözetilerek, belgenin yerinde incelenmesi mümkün kılınmıştır. Böyle bir inceleme, hâkim ya da görevlendireceği bilirkişi tarafından gerçekleştirilecektir. Bu durumda mahkemeye gönderilen belge örneği ile yerinde bulunan aslı karşılaştırılacaktır. İnceleme sonunda bir tutanak düzenlenecek, gerekli görülürse, uygun teknik araçlar kullanılarak belge aslı da kaydedilecektir.
İkinci fıkra uyarınca, yukarıda belirtilen sebeplerle, davanın delili olan bir belgenin mahkemece incelenmesi ve değerlendirilmesi önemlidir. Mahkemece böyle bir belgenin delil olarak kullanılmasına karar verildikten sonra, belge aslının yerinde incelenmesine, mahkemece kabul edilecek haklı bir sebep gösterilmeden karşı konulursa, zor kullanılmasına karar verilebileceği gibi, engel olanların da bu konudaki giderlere ve para cezasına mahkum edilmesi söz konusu olacaktır. Böylece, hükmün tam olarak uygulanmasının sağlanması amaçlanmıştır.
Hukuki İncelemeler
HMK 218’in Uygulanma Şartları Nelerdir?
Belgenin yerinde incelenebilmesi için temel kural, belgenin mahkemeye fiziken getirilmesinin “zor” veya “sakıncalı” olmasıdır. Keyfi olarak belgeyi mahkemeye sunmamak, yerinde inceleme talebi için geçerli bir mazeret değildir.
| Şart / Durum | Uygulama Örneği ve Açıklama |
|---|---|
| Fiziki Zorluk | Çok sayıda klasörden oluşan hastane arşivleri, devasa kamu ihale dosyaları veya tonlarca ağırlıktaki fiziki kanıtlar. |
| Sakıncalı Olma Hali | Eski tarihli, yıpranmış ve taşınması halinde tahrip olma riski taşıyan tarihi senetler veya özel iklimlendirme gerektiren belgeler. |
| Banka ve Ticari Kayıtlar | Kapsamlı şirket ana bilgisayar verileri veya bankaların eski dönem arşiv kayıtları. |
İncelemeyi Kim Yapar ve Usulü Nasıldır?
Yerinde inceleme bizzat davaya bakan hâkim tarafından yapılabileceği gibi, mahkemenin görevlendireceği uzman bilirkişi tarafından da yapılabilir. İnceleme esnasında şu usuli işlemler yerine getirilir:
- Belgenin dosyaya sunulan örneği ile aslı karşılaştırılır.
- İnceleme sonucunda mutlaka bir tutanak düzenlenir.
- Gerekli görülürse (fotoğraf, video, tarayıcı gibi) uygun teknik araçlarla belgenin aslı kayıt altına alınarak elektronik ortama (UYAP) aktarılır.
Avukat Görüşü: Yerinde İnceleme ile “İstinabe (Talimat)” Arasındaki Fark
Uygulamada sıklıkla yapılan bir hata, mahkemenin kendi yetki çevresi (il/ilçe sınırı) dışındaki bir belge için kendi atadığı bilirkişiyi “yerinde inceleme” yapmak üzere başka bir şehre göndermesidir. Doğrudanlık ilkesi gereği mahkemenin yetkisi kendi yargı çevresi ile sınırlıdır. Eğer incelenecek belge başka bir şehirdeyse, HMK 218 tek başına uygulanamaz; HMK 197/2 gereği istinabe (talimat) yoluyla o yerdeki mahkemeden yardım istenmeli ve incelemeyi o yer mahkemesi (veya onun atayacağı bilirkişi) yapmalıdır (Bkz: Aşağıdaki Yargıtay 15. HD kararı).
İncelemeye Engel Olmanın Yaptırımları
Belgeyi elinde bulunduran kişi (taraf veya üçüncü kişi), mahkemenin inceleme kararına haklı bir sebep olmadan direnirse HMK 218/2 devreye girer:
- Zor Kullanma: Hâkim kararıyla kolluk kuvveti marifetiyle inceleme yapılabilir.
- Para Cezası: Engel olan kişiye 500 TL ile 5.000 TL arasında disiplin para cezası verilir (Bu miktar her yıl yeniden değerleme oranına göre artmaktadır).
- Giderlere Mahkumiyet: İncelemenin yapılamaması nedeniyle oluşan bilirkişi, yol veya tebligat masrafları engel olan kişiden tahsil edilir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay 15. Hukuk Dairesi Esas: 2015/4363, Karar: 2016/3635 (Başka Şehirdeki Belgeler İçin İstinabe Yazılmadan HMK 218 Kapsamında Yetki Verilemeyeceği)
ÖZET: Mahkemenin, kendi yargı çevresi dışında (başka bir şehirde) bulunan belgelerin yerinde incelenmesi için istinabe (talimat) yazmadan, doğrudan kendi atadığı bilirkişilere yerinde inceleme yetkisi (HMK 218) vermesinin usule aykırı olduğuna dair emsal karar.
Kararın Esası: Yüklenici ile taşeron arasındaki eser sözleşmesinden kaynaklanan alacak davasında, mahkeme, Ankara Bölge Müdürlüğü’nde bulunan ihale işlem dosyaları üzerinde bilirkişilerin yerinde inceleme yapmasına karar vermiştir. Ancak mahkeme, bu işlem için Ankara mahkemelerine talimat yazmak yerine, kendi atadığı bilirkişilere doğrudan Ankara’ya gidip dosyayı inceleme yetkisi vermiş ve bu rapora dayanarak hüküm kurmuştur.
Yargıtay Kararı: Yargıtay 15. HD, yerel mahkemenin kararını şu gerekçelerle bozmuştur:
- HMK 197 uyarınca kanunda belirtilen haller dışında deliller davaya bakan mahkeme huzurunda incelenir (Doğrudanlık ilkesi).
- Başka yerde bulunan deliller o yerde istinabe yoluyla toplanır.
- İhale dosyalarının mahkemeye getirtilmesinde fiziki bir imkânsızlık (sakınca) bulunmamaktadır.
- Hâkimin, yetki sınırları dışındaki belgelerin incelenmesi için istinabe talimatı yazmaksızın kendi bilirkişilerine HMK 218 kapsamında “yerinde inceleme” yetkisi vermesi hukuka aykırıdır.
Pratik Çıkarım: İncelenecek belge mahkemenin bulunduğu ilden başka bir şehirdeyse, avukatların HMK 218 kapsamında doğrudan inceleme kararına itiraz edip, HMK 197 gereği talimat (istinabe) yazılmasını talep etmeleri usuli bir zorunluluktur.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi Esas: 2021/5346, Karar: 2021/8093 (Geçmişe Dönük Banka Kayıtlarının Eksikliği Halinde HMK 218 Uygulaması)
ÖZET: Katılma alacağı davasında, bankanın eski yıllara ait hesap hareketlerini mahkemeye göndermemesi halinde, doğrudan “kayıt yok” denilerek karar verilemeyeceği; gerektiğinde uzman bilirkişi vasıtasıyla banka şubesinde HMK 218 uyarınca yerinde inceleme yaptırılması gerektiği.
Kararın Esası: Eşler arasındaki mal rejimi tasfiyesi davasında, erkeğin banka hesapları incelenmiştir. Banka, mahkemeye verdiği cevapta 10 yıllık saklama süresi dolduğu için 2006 yılı öncesi kayıtların gönderilemediğini bildirmiştir. Yerel mahkeme bilirkişisi, geçmiş kayıtlar gelmediği için mevcut parayı “edinilmiş mal” kabul edip hesaplama yapmış, mahkeme de buna göre karar vermiştir. Davalı erkek bu durumu temyiz etmiştir.
Yargıtay Kararı:
- Sadece bankanın yazısına dayanılarak eksik araştırma ile karar verilemez.
- Mahkeme bankadan tekrar detaylı sorgulama istemelidir.
- Banka kayıtları göndermez veya eksik gönderirse, HMK m. 218/1 gereğince bankacılık alanında uzman bilirkişilere yetki verilmeli ve banka arşivinde/sisteminde “yerinde inceleme” yapılarak rapor alınmalıdır.
Pratik Çıkarım: Özellikle şirket veya banka kayıtlarının mahkemeye eksik gelmesi (veya gelmemesi) durumunda, avukatlar “ispatlanamadı” gerekçesiyle davanın reddedilmesini engellemek için doğrudan HMK 218 uyarınca bilirkişiyle yerinde inceleme kararı verilmesini talep etmelidir.
HMK Madde 218 (Belgenin Yerinde İncelenmesi) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Her belge için yerinde inceleme talep edilebilir mi?
Hayır. HMK 218 istisnai bir usuldür. Belgenin yerinde incelenebilmesi için mahkemeye fiziken getirilmesinin aşırı zor (örneğin kamyonlarca dolusu arşiv) veya sakıncalı (yıpranma, gizlilik veya güvenlik riski taşıyan evrak) olması gerekir. Basit bir klasör için bu talepte bulunulamaz.
Başka bir şehirdeki belge yerinde nasıl incelenir?
Davanın görüldüğü mahkemenin hâkimi veya bilirkişisi kendi başına başka şehre gidip inceleme yapamaz. Bu durumda HMK 197 gereğince, belgenin bulunduğu yerdeki mahkemeye “talimat (istinabe)” yazılır. O yerdeki nöbetçi mahkeme, kendi bölgesindeki belgeyi yerinde inceler.
Karşı tarafın şirketi belgeleri incelememize izin vermezse ne olur?
Mahkeme HMK 218 uyarınca yerinde inceleme kararı vermişse, belgeyi elinde bulunduran şirket veya kişi buna uymak zorundadır. Haklı bir sebep olmaksızın engel olunursa hâkim zor kullanılmasına (kolluk gücüyle incelemeye) ve engel olan kişiye para cezası kesilmesine karar verir.
Yerinde incelenen belgenin aslı dosyaya konur mu?
Kural olarak belge yerinde incelenir ve aslı orada bırakılır. Ancak yapılan işlemin denetlenebilmesi için inceleme sonunda bir tutanak tutulur ve gerekli görülürse teknik araçlarla (fotoğraf, tarama) aslı sisteme kaydedilir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.