Belge Aslının İbrazı Usulü: HMK Madde 217, Onaylı Örnek ve Delillerin İspat Gücü
Hukuk yargılamasında “silahların eşitliği” ve “ispatın güvenliği” ilkeleri gereğince, belgelerin mahkemeye sunulma biçimi büyük önem taşır. HMK Madde 217, belgenin aslına duyulan ihtiyaç ile belgenin güvenli bir şekilde muhafaza edilmesi arasındaki dengeyi kuran temel usul kuralıdır. Bu madde, özellikle başka bir kişi veya resmi kurum elinde bulunan belgelerin mahkemeye kazandırılmasında izlenecek yolu belirlerken, “aslı mahkemede kalması gereken” belgelerin onaylı örneklerinin hukuki statüsünü netleştirir. Uygulamada, özellikle imza incelemesine esas alınacak mukayese belgelerinin celbinde bu usulün eksiksiz uygulanması, yargılamanın sıhhati bakımından hayati bir zorunluluktur.
HMK Madde 217: Kanun Metni
MADDE 217- (1) Bir kişi veya kurumun elinde bulunup mahkemeye teslim edilmesi gereken belgenin aslı istendiğinde, kişi veya kurumun bulunduğu ya da belgenin teslim edileceği yerdeki asliye mahkemesi tarafından örneği onaylanarak aslı mahkemeye gönderilir yahut teslim edilir.
(2) Mahkemece onaylanmış belge örneği, aslı gibi hüküm ifade eder.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Madde, 1086 sayılı Kanundaki 311 inci maddenin yeniden düzenlenmiş hâlidir. Bir kişi ya da kurumun elindeki belgenin aslını mahkemeye teslimi gereken durumlarda, belgeyi teslim edenin bulunduğu ya da belgenin teslim edileceği yerdeki asliye mahkemesine bir örneği tasdik ettirilerek, aslı belgeyi isteyen mahkemeye gönderilecek veya teslim edilecektir. Burada yeni olan husus, belgenin aslını tasdik edecek mahkemenin asliye mahkemesi olduğudur. Bu düzenleme ile, görevli mahkeme konusundaki tereddüt ortadan kaldırılmıştır. Maddenin ikinci fıkrasında, mahkemece tasdik edilen örneğin aslı gibi hüküm ifade edeceği de açıkça belirtilmiştir. 1086 sayılı Kanunun 324 üncü maddesinde belirtilen, resmî kurumlar elinde bulunan senetler de, bu madde kapsamında olduğundan, söz konusu 324 üncü maddeye ilişkin hükme bu Tasarıda yer verilmemiştir.
Adalet Komisyonu Değişiklik Gerekçesi
Tasarının 221 inci maddesinde hükme açıklık sağlanması amacıyla birinci fıkrasında geçen “tasdik edilerek” ibaresi “onaylanarak” ve ikinci fıkrasında geçen “tasdik edilmiş” ibaresi amacıyla “onaylanmış” olarak değiştirilmiş ve madde teselsül nedeniyle 217 nci madde olarak kabul edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
Belge Aslının İbrazı Sürecindeki Temel Aşamalar
HMK 217, belgenin aslına ihtiyaç duyulduğunda hem mahkemelerin hem de belgeyi elinde bulunduran üçüncü kişilerin (veya kurumların) uyması gereken hiyerarşik bir usul öngörür.
| İşlem Adımı | Uygulama Esası | Hukuki Sonuç |
|---|---|---|
| 1. Adım: Belge İbraz Talebi | Mahkeme, belgenin aslını elinde bulunduran kişi veya kuruma bildirim yapar. | Belgeyi elinde bulunduran için ibraz zorunluluğu doğar. |
| 2. Adım: Asliye Mahkemesi Onayı | Belge, bulunduğu yerdeki asliye mahkemesine sunulur. Mahkeme örneğini çıkarıp onaylar. | Belgenin aslına uygunluğu resmiyet kazanır. |
| 3. Adım: Aslın Teslimi | Onaylı örnek hazırlandıktan sonra, belgenin aslı esas mahkemeye gönderilir. | Delil, mahkemenin doğrudan incelemesine açılmış olur. |
| 4. Adım: İspat Gücü Tesisi | Onaylı örnek dosyaya girer, aslı iade edilebilir (veya adli emanete alınır). | HMK 217/2 uyarınca örnek, aslı gibi kesin delil sayılır. |
“Onaylı Örnek” ile “Fotokopi Belge” Arasındaki Fark
Yargıtay uygulaması ve HMK 217 çerçevesinde fotokopi belgelerin ispat gücü, onaylı örneklerden keskin bir şekilde ayrılır:
- Fotokopi: Tek başına kesin delil teşkil etmez. Özellikle imza incelemelerinde fotokopi üzerinden inceleme yapılması, raporun “denetime elverişsiz” kabul edilmesine ve kararın bozulmasına neden olur.
- Mahkeme Onaylı Örnek: Kanun koyucu bu belgeye “Aslı Gibi Hüküm İfade Etme” yetkisi vermiştir. HMK 217/2 gereği, mahkemece onaylanmış örnekler aslı gibi kesin delildir.
Avukat Görüşü: İcra Mahkemelerinde HMK 217 İhlali ve Sonuçları
İcra hukukunda borçlunun imza itirazı (İİK 170) üzerine yapılan incelemelerde mahkemeler bazen usulü hızlandırmak adına doğrudan borçluyu isticvaba çağırarak imza örneği almaktadır. Ancak Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin yerleşik içtihatlarına göre; mahkeme öncelikle HMK 217 uyarınca borçlunun imzasının bulunduğu resmi mercilerdeki (banka, noter, nüfus müdürlüğü vs.) belgelerin asıllarını veya onaylı örneklerini getirtmelidir. Bu belgeler celbedilmeden borçlunun duruşmaya gelmediği gerekçesiyle davanın reddedilmesi ağır bir usul hatasıdır. Taraflar, bilirkişi raporu fotokopi belgeler üzerinden tanzim edilmişse, raporun HMK 217’ye aykırılığı nedeniyle geçersiz olduğunu mutlaka ileri sürmelidir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi Esas: 2016/26094, Karar: 2018/209 (İmza İncelemesi Öncesi HMK 217 Uyarınca Belge Celbi Zorunluluğu)
ÖZET: Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolunda borçlunun imzaya itiraz etmesi halinde, mahkemenin doğrudan borçluyu duruşmaya çağırmadan önce HMK 217 uyarınca mukayeseye esas resmi belgeleri celbetmesi gerektiğine dair emsal karar.
Kararın Esası: Alacaklı, bonoya dayalı olarak icra takibi başlatmış; borçlu ise bonodaki imzanın kendisine ait olmadığını iddia ederek icra mahkemesine başvurmuştur. Mahkeme, borçluya “duruşmaya gelerek imza örneği vermesi, aksi halde itirazın reddedileceği” ihtarını içeren meşruhatlı davetiye tebliğ etmiştir. Borçlu duruşmaya katılmayınca, mahkeme itirazın reddine karar vermiştir.
Yargıtay Kararı: Yargıtay 12. HD, yerel mahkemenin kararını şu gerekçelerle bozmuştur:
- İİK 68/a-4 maddesi uyarınca imza incelemesinde HMK 217 hükümleri uygulanmalıdır.
- Hâkim, bilirkişi incelemesine karar verirse, öncelikle o tarafa ait karşılaştırmaya elverişli yazı ve imzaları resmi yerlerden (HMK 217) getirtmelidir.
- Bilirkişi bu belgeleri yeterli bulmazsa ancak o zaman borçlunun huzurda imza atması (istiktab) yoluna gidilebilir.
- Henüz mukayese belgeler toplanmadan borçlunun gelmediğinden bahisle davanın reddi hatalıdır.
Pratik Çıkarım: Mahkeme, imza incelemesi için borçluya doğrudan meşruhatlı davetiye göndermeden önce, bildirilmiş olan resmi mercilerdeki (banka, noter, ticaret sicil vs.) imza asıllarını veya HMK 217 uyarınca onaylanmış örneklerini getirtmek zorundadır.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi Esas: 2016/15410, Karar: 2017/7281 (Şirket Yetkilisinin İmza İncelemesinde HMK 217’nin Uygulanma Sırası)
ÖZET: Borçlu şirket yetkilisinin imza itirazı üzerine, mahkemenin talimatla imza alamadığı gerekçesiyle davayı reddedemeyeceği; HMK 217 kapsamında sunulan resmi kurum kayıtlarının bilirkişi incelemesine esas alınması gerektiği.
Kararın Esası: Borçlu şirket, çekteki imzanın yetkililere ait olmadığını iddia etmiştir. Mahkeme şirket yetkililerini imza örneği için çağırmış, bir yetkiliden imza alınmış ancak diğeri için talimatlar sonuçsuz kalmıştır. Mahkeme “imza örneği işleminin tamamlanamadığı” gerekçesiyle itirazı reddetmiştir. Oysa borçlu vekili, imza örneklerinin bulunduğu resmi mercileri (Ticaret Sicil, Noter vb.) bildirmiş ve mahkeme bu yerlerden asılları/onaylı suretleri (HMK 217) celbetmiştir.
Yargıtay Kararı:
- İncelemede öncelik, mahkeme dışı elde edilen resmi imzalı belgelerdedir.
- Dosyada Ticaret Sicili imza beyannamesi aslı, imza sirküleri aslı ve vekaletname aslı mevcutken, yetkilinin bizzat gelmediği gerekçesiyle davanın reddi usulsüzdür.
- Mahkeme, eldeki bu resmi ve onaylı belgeleri (HMK 217) bilirkişiye göndererek rapor almalıydı.
Pratik Çıkarım: Bilirkişi incelemesine esas alınacak belgelerin fotokopi değil, asıl veya onaylı suret (HMK 217) olması şarttır. Dosyada bu belgeler varsa, şahsın bizzat imza atmasına gerek kalmadan sonuca gidilmelidir.
HMK Madde 217 (Belge Aslının İbrazı Usulü) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Belge aslı istendiğinde onaylı örneği kim hazırlayabilir?
HMK 217/1 uyarınca, belgenin bulunduğu yerdeki veya teslim edileceği yerdeki Asliye Mahkemesi bu onayı yapmaya yetkilidir. Uygulamada noter onaylı suretler de kabul görmekle birlikte, kanunun aradığı öncelikli makam mahkemedir.
Belge örneği mahkemece onaylandığında gerçekten aslı ile aynı mıdır?
Evet. HMK 217/2 maddesi açıkça “Mahkemece onaylanmış belge örneği, aslı gibi hüküm ifade eder” demektedir. Bu, ispat gücü bakımından örneğin aslı ile hukuken eşdeğer olduğu anlamına gelir.
İmza incelemesinde fotokopi belge neden kabul edilmez?
Bilirkişi incelemesinde imzanın baskı derecesi, kağıtla teması ve mürekkep dağılımı gibi teknik detaylar incelenir. Fotokopide bu özellikler kaybolduğu için sağlıklı bir inceleme yapılamaz. Bu nedenle HMK 217 usulüyle aslına uygunluğu onaylanmış veya bizzat aslı getirilmiş belgeler şarttır.
Bir kurumda bulunan belgenin aslını mahkemeye nasıl getirtirim?
Belgenin hangi kurumda ve hangi kayıt numarasıyla olduğunu mahkemeye bildirmelisiniz. Mahkeme o kuruma müzekkere yazarak belgenin aslını (veya HMK 217 uyarınca onaylanmış suretini) talep eder.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.