Mahkemece Belge Aslının İstenmesi ve Geri Verilmesi: HMK Madde 216 Usulü
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 216. maddesi, yargılamada delil olarak sunulan belgelerin “sıhhatini” ve “güvenliğini” koruma altına alan temel usul hükümlerinden biridir. Modern hukukta belgelerin fotokopi veya suretleri pratiklik sağlasa da, bir belgenin içeriği veya imzası üzerinde tereddüt oluştuğunda “maddi gerçeğe” ancak belgenin aslı üzerinden ulaşılabilir. HMK 216, mahkemeye hem tarafların talebiyle hem de re’sen (kendiliğinden) belge aslını getirtme yetkisi verirken; aynı zamanda belge asıllarının kaybolmasını önlemek için geri verme aşamasında sıkı bir onay prosedürü (mahkeme mührü ve yazı işleri müdürü imzası) öngörmüştür. Bu madde, “silahların eşitliği” ilkesinin gereği olarak, belgenin aslını elinde bulunduran tarafa veya üçüncü kişiye bu belgeyi mahkemeye sunma zorunluluğu yükler.
HMK Madde 216: Kanun Metni
Mahkemece belge aslının istenmesi ve geri verilmesi
MADDE 216- (1) Belgenin sadece örneğinin mahkemeye verildiği durumlarda, mahkeme kendiliğinden veya taraflardan birinin talebi üzerine belgenin aslının verilmesini de isteyebilir.
(2) Belgenin aslını elinde bulunduran taraf, üçüncü kişi veya resmî makamlar, istenmesi hâlinde bunu mahkemeye vermek zorundadır.
(3) Mahkeme, belge aslının verilmesi durumunda, belgenin saklanması için gerekli tedbirleri alır veya istendiğinde tekrar verilmek üzere belgeyi ibraz edene geri verebilir.
(4) Taraflardan biri elindeki belgenin aslını mahkemeye verirse, bu belgenin geri verilmesini talep edebilir. Bu takdirde hâkim, belgenin aslının verilip verilmeyeceğine karar verir. Geri verilmesine karar verildiğinde, aslına uygun olduğu mahkeme mührü ve yazı işleri müdürünün imzasıyla onanmış örneği dosyaya konur.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
1086 sayılı Kanunun 321 ve 322 nci maddelerinde düzenlenmiş olan, belge aslının istenmesi ve geri verilmesi hususu, birbiriyle bağlantı kurularak tek maddede sadeleştirilerek birleştirilmiştir.
Birinci fıkra uyarınca, belgenin sadece örneğinin mahkemeye sunulduğu durumlarda, mahkeme talep üzerine ya da kendiliğinden aslını isteyebilir. Özellikle tereddütlü olan belge aslının görülmesi ve incelenmesi gereken durumlarda belgenin örneği ile yetinilemez, aslının verilmesi gerekir. İkinci fıkrada, belgenin istenmesi durumunda tarafların, üçüncü kişilerin veya resmî makamların, belge aslını vermek zorunda olduğu hususu açıkça düzenlenmiştir. Üçüncü fıkrada, belge aslının verilmesi durumunda, mahkemece belgenin korunması için gerekli tedbirlerin alınacağı belirtilmiştir. Mahkeme, istendiğinde tekrar verilmek üzere belgeyi veren kişi ya da makama, geri verebilir. Dördüncü fıkra, üçüncü fıkrayla bağlantılı özel bir durumu düzenlemektedir. Taraflardan biri, aslını verdiği belgenin kendisine geri verilmesini isteyebilir. Ancak, tarafların verdikleri belgelerin asıllarının geri istenmesi durumunda, mahkeme mutlaka bu talebi yerine getirmek zorunda değildir; mahkeme belge aslının geri verilip verilmeyeceğini duruma göre takdir edecektir. Şayet belge aslı geri verilmişse, bu durumda, mahkeme mührü ile mühürlü ve yazı işleri müdürünün imzasını taşıyan onaylı bir örneği dosyaya konulmalıdır. Tarafa verilen aslın kaybolması hâlinde delil olarak bu örnek kullanılacaktır.
Hukuki İncelemeler
Mahkemenin Belge Aslını İsteme Yetkisi ve İbraz Zorunluluğu
HMK 216/1 uyarınca, belgenin sadece örneğinin (fotokopi, faks, çıktı) dosyaya sunulması yeterli olmayabilir. Mahkeme, şu durumlarda belgenin aslını getirtmekle yükümlüdür:
- Karşı Tarafın İtirazı: Eğer karşı taraf belgenin içeriğini veya üzerindeki imzayı inkâr ediyorsa, belge aslı görülmeden karar verilemez.
- Hâkimin Şüphesi: Belge örneği üzerinde silinti, kazıntı veya ekleme yapıldığına dair bir emare varsa, hâkim re’sen belge aslını ister.
- Bilirkişi İncelemesi: İmza veya yazı incelemesi yapılabilmesi için belgenin aslının fiziksel olarak laboratuvar ortamına gönderilmesi şarttır.
Belge aslı ister tarafta, ister üçüncü kişide veya resmi bir makamda olsun; mahkeme emriyle bu belgenin ibraz edilmesi zorunludur.
Fotokopi Belge ile Hüküm Kurulamaz İlkesi
Aşağıdaki Yargıtay kararında da açıklandığı üzere; içeriği değiştirilebilir nitelikteki fotokopi belgelere dayanılarak, belgenin varlığına yönelik bir hüküm kurulması hukuken mümkün değildir. Eğer bir taraf bir senede veya sözleşmeye dayanıyorsa ve bu belgenin aslı mahkemeye sunulmamışsa, mahkeme HMK 216 ve 220 maddeleri uyarınca ilgili tarafa kesin süre vermeli, belgenin aslının ibraz edilmemesinin sonuçlarını ihtar etmelidir. Bu prosedür tamamlanmadan sadece fotokopiye itibar edilmesi bozma sebebidir.
Belge Aslının Geri Verilmesindeki Sıkı Şekil Şartları
Belge asılları taraflar için hayati önemde (çek, bono, tapu belgesi vb.) olabilir. Kanun, bu belgelerin geri verilmesini “hâkimin takdirine” bırakmış olsa da, geri verilme anında şu usulün izlenmesini emreder:
- Talep: İbraz eden taraf belgenin geri verilmesini açıkça talep etmelidir.
- Onaylı Örnek: Belge aslı verilecekse, belgenin aslına uygun olduğu mahkeme mührü ve yazı işleri müdürünün imzasıyla onaylanmış bir örneği dosyaya konur.
- Güvence: Bu mühürlü ve imzalı örnek, ileride belgenin aslının kaybolması veya imha olması durumunda delil olarak kullanılma gücüne sahiptir.
Avukat Görüşü: Belge İbrazı ve Geri Almada Dikkat Edilmesi Gerekenler
Pratikte belge yönetimi davaların kazanılmasında kilit rol oynar:
- Tereddüt Halinde Aslını İsteyin: Karşı tarafın sunduğu fotokopi belgenin içeriğinden şüpheleniyorsanız, ilk duruşmada mutlaka HMK 216 uyarınca belgenin aslının getirtilmesini talep edin. Bu, sahtecilik iddialarının ilk adımıdır.
- Geri Alırken Tutanak Tutun: Mahkeme kasasından veya dosyasından belge aslını geri alırken, mühürlü suretin dosyaya girdiğinden ve teslim aldığınıza dair tutanağın imzalandığından emin olun.
- Üçüncü Kişilerdeki Belgeler: Davanız için kritik bir belge üçüncü bir kişinin elindeyse, mahkemeden HMK 216/2 uyarınca bu kişiye müzekkere yazılarak belgenin celbini isteyin. Üçüncü kişilerin “belgeyi vermek istememe” hakkı kural olarak yoktur.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi Esas: 2021/5379, Karar: 2022/6242 (Fotokopi Belgeye Dayanılarak Hüküm Kurulamayacağı ve HMK 216 Uygulaması)
ÖZET: Miras payının devrine dayalı tapu iptali ve tescil davasında; davacıların dayandığı köy senedinin aslının ibraz edilmediği, içeriği değiştirilebilecek nitelikteki fotokopiye dayanılarak davanın kabulüne karar verilemeyeceği; mahkemenin HMK 216 ve devamı maddeleri uyarınca belge aslını istemesi ve prosedürü işletmesi gerektiği hakkında emsal karar.
Kararın Esası: Davacılar, 2001 tarihli bir köy senedi ile miras payı satın aldıklarını ileri sürerek tapu iptali talep etmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi, dosyada bulunan fotokopi belgeye dayanarak davayı kabul etmiştir.
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi:
- TMK 677 uyarınca miras payı devrinin yazılı şekle tabi olduğunu,
- Dosyada sözleşme aslı bulunmadığını, içeriği değiştirilebilecek şekilde fotokopi suretine dayalı hüküm kurulmasının mümkün olmadığını,
- Mahkemenin HMK 216 uyarınca belgenin aslını istemesi, ibraz edilmemesi halinde HMK 220 (kesin süre ve ihtar) prosedürünü işletmesi gerektiğini,
- Aslı ibraz edilmeyen belgeye itibar edilerek hüküm kurulmasının hatalı olduğunu belirterek kararı BOZMUŞTUR.
Pratik Çıkarım: Bu karar, “delillerin aslına uygunluğu” ilkesinin mutlaklığını hatırlatmaktadır. Avukatlar, fotokopi belgelere dayanarak dava açarken mutlaka belgenin aslını sunmalı veya belgenin nerede olduğunu (kimin elinde olduğunu) belirterek HMK 216 uyarınca getirtilmesini sağlamalıdır.
HMK Madde 216 (Belge Aslı ve Geri Verme) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Mahkemeye fotokopi belge vermek yeterli midir?
Kural olarak hayır. Mahkeme, belgenin içeriğinde tereddüt görürse veya karşı taraf itiraz ederse, HMK 216 uyarınca belgenin aslını istemek zorundadır. Fotokopi belge, içeriği değiştirilebilir nitelikte olduğu için belgenin aslının ispat gücüne sahip değildir.
Elinde belge aslı bulunan üçüncü kişi bunu vermek zorunda mıdır?
Evet. HMK 216/2 uyarınca sadece taraflar değil, üçüncü kişiler ve resmi makamlar da mahkemece istenen belge aslını ibraz etmekle yükümlüdürler.
Mahkemeye verdiğim belge aslını geri alabilir miyim?
Evet, ancak hâkimin onayı ile. Belge aslı geri verilecekse, mahkeme mührü ve yazı işleri müdürü imzasıyla onaylanmış bir örneği dosyaya konulur. Bu onaylı örnek, aslının kaybolması halinde delil teşkil eder.
Belge aslı sunulmazsa ne olur?
Eğer bir taraf belgenin aslını sunması için verilen kesin süreye rağmen belgeyi ibraz etmez ve geçerli bir mazeret sunmazsa, mahkeme o belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını doğru kabul edebilir (HMK 220/3).
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. This content is protected by time stamp and electronic signature. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.