Mahkeme Kanallı Delil Getirtme: HMK Madde 195 ve Uygulama Rehberi
Hukuk yargılamasında taraflar, iddialarını ispatlamak için her zaman ellerindeki belgelere dayanamayabilirler. Çoğu durumda uyuşmazlığın anahtarı olan deliller; bankalarda, resmi kurumlarda veya üçüncü kişilerin yedinde bulunur. HMK’nın 195. maddesi, tarafların bu tür “elde bulunmayan delillere” erişimini mahkeme kanalıyla güvence altına alan usuli bir köprüdür. Bu madde, mahkemeye sadece delilleri toplama değil, getirtilmesi fiziksel olarak mümkün olmayan delilleri yerinde inceleme yetkisi de vererek maddi gerçeğe ulaşmanın önündeki engelleri kaldırır.
HMK Madde 195: Kanun Metni
Başka yerden getirtilecek deliller
MADDE 195- (1) Tarafların ellerinde bulunmayan ve incelenmesine karar verilen delillerin getirtilmesi için, mahkemece ilgili resmî makam ve mercilerle üçüncü kişilere bu husus bildirilir. Mahkemeye getirtilmesi mümkün olmayan deliller, bulunduğu yerde incelenebilir veya dinlenebilir.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Bu madde 1086 sayılı Kanundaki ilgili hükmün daha açık ve yeniden düzenlenmiş hâlidir. Taraflar ellerinde bulunan delilleri sunmak, ellerinde bulunmayan delillerin ise nerede bulunduğuna ilişkin bilgi vermek durumundadırlar. Ancak, üçüncü kişilerle resmî makam veya mercilerin elinde bulunan delilleri tarafların temin etmesi onlardan beklenemez. Tarafların ellerinde bulunmayan delillerin incelenmesine karar verilmesi durumunda, mahkemece ilgili resmî makam ve mercilerle, üçüncü kişilere delillerin getirilmesi için, gerekli bildirim yapılacaktır. Mahkemeye getirtilmesi mümkün olmayan deliller ise bulunduğu yerde incelenebilir veya dinlenebilir.
Hukuki İncelemeler
Elde Bulunmayan Delillerin Bildirilmesi Yükümlülüğü
Hukuk Muhakemeleri Kanunu uyarınca taraflar, delil listelerinde hangi delilin hangi kurumda veya kimin elinde olduğunu açıkça belirtmelidir. “Banka kayıtları”, “SGK dosyası” veya “Hastane kayıtları” gibi genel ifadeler yerine; ilgili kurumun şubesi, dosya numarası veya tarih bilgilerinin verilmesi, müzekkere sürecinin hızlanması için kritiktir. Mahkeme, bu bildirimin ardından HMK 195 uyarınca ilgili mercilere yazı (müzekkere) yazarak delillerin gönderilmesini talep eder.
Mahkemeye Getirilemeyen Delillerin Yerinde İncelenmesi
Bazı delillerin (örneğin ağır iş makineleri, yerleşik üretim bantları, tapu kütükleri veya taşınmazın kendisi) mahkeme salonuna getirilmesi imkansızdır. HMK 195/1’in ikinci cümlesi bu duruma çözüm sunar: Hâkim veya görevlendirilecek bilirkişi, delilin bulunduğu yere giderek incelemeyi orada yapar. Bu yöntem, delilin bütünlüğünün korunması ve yerinde değerlendirilmesi bakımından hayati öneme sahiptir.
Avukat Görüşü ve Stratejik Değerlendirme
Dava sürecinde sıkça yapılan bir hata, tarafların mahkemeden sadece “delil getirtilmesini” istemeleri ancak bu delillerin nerede olduğunu somutlaştırmamalarıdır. HMK 195, mahkemeye bir “dedektiflik” görevi yüklemez; sadece tarafların ulaşıp mahkemeye sunamadığı (üçüncü kişi veya resmi makam korumasındaki) verilere erişim sağlar. Dolayısıyla rasyonel bir dava yönetiminde, delil listesi sunulmadan önce ilgili delilin hangi resmi kayıtta veya hangi üçüncü kişinin elinde olduğu netleştirilmelidir.
Stratejik olarak dikkat edilmesi gereken bir diğer husus; mahkemenin delil getirtilmesi talebinizi “ara karar” ile karara bağlamasıdır. Eğer mahkeme, davanın çözümü için hayati olan bir kaydı (Örn: Kooperatif defterleri veya banka dekontları) getirtmek yerine, “delillerin sunulmadığı” gerekçesiyle davayı reddederse, bu durum HMK 195’in açık ihlalidir. Bu gibi durumlarda Yargıtay’ın yerleşik içtihadı; mahkemenin delil getirtme yükümlülüğünü yerine getirmemesi halinde kararın “eksik inceleme” nedeniyle bozulması yönündedir. Delilin yerinde incelenmesi gerekiyorsa (istinabe veya keşif yoluyla), bu talebin gerekçeli ve teknik verilerle desteklenerek sunulması yargılamanın seyrini kolaylaştıracaktır.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay 23. Hukuk Dairesi Esas: 2012/5288, Karar: 2012/7450 (Delil Getirtme Yükümlülüğü ve Eksik İnceleme)
ÖZET: Davacının elinde olmayan kooperatif kayıtlarının getirtilmemesi ve davanın ispatlanamadığı gerekçesiyle reddedilmesinin usulsüzlüğü üzerine Yargıtay kararı.
Kararın Esası:
- Davacı, kooperatife yaptığı ödemelerin iadesini talep etmiş, delil olarak da kooperatif defter ve kayıtlarına dayanmıştır.
- İlk derece mahkemesi, davacıya “ödeme belgelerinin asıllarını sunması için kesin süre” vermiş, belgeler sunulmayınca davayı reddetmiştir.
- Yargıtay’ın Tespiti: HMK 195 uyarınca, tarafların elinde bulunmayan ve üçüncü kişi/kurum kayıtlarında olan deliller mahkemece getirtilmeli veya yerinde incelenmelidir. Davacı, ödemelerin kooperatif kayıtlarında olduğunu belirtmiş ve bilirkişi incelemesi istemiştir.
- Hukuki Sonuç: Mahkemenin, kooperatif kayıtlarını getirtmeden veya üzerinde inceleme yaptırmadan “delil sunulmadı” gerekçesiyle davayı reddetmesi hatalıdır. Karar davacı yararına BOZULMUŞTUR.
HMK Madde 195 (Başka Yerden Delil Getirtme) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Mahkeme, üçüncü kişilerin elindeki belgeleri zorla getirtebilir mi?
Evet. Mahkeme, davanın çözümü için gerekli gördüğü belgelerin ibrazı için üçüncü kişilere müzekkere yazar. Bu belgelerin ibraz edilmemesi durumunda HMK’nın ilgili hükümleri (tanıklıktan çekinme veya belge ibrazı zorunluluğu kuralları) çerçevesinde işlem yapılır.
Getirilemeyecek kadar büyük olan deliller nasıl incelenir?
HMK 195 uyarınca mahkemeye getirilmesi mümkün olmayan deliller (taşınmaz, ağır makineler vb.), hâkim veya bilirkişi tarafından bulunduğu yerde incelenir veya dinlenir.
Delilin yerini belirtmezsem mahkeme kendisi bulur mu?
Hayır. HMK 195 taraflara, elde olmayan delilin nerede bulunduğunu somut olarak bildirme yükü yükler. Mahkeme kendiliğinden delil araştırması yapmaz, sadece sizin belirttiğiniz yere müzekkere yazar.
Karşı tarafın elindeki bir belgeyi mahkeme aracılığıyla isteyebilir miyim?
Evet, eğer karşı tarafın elinde bulunan bir belge davanın ispatı için gerekliyse, mahkemeden bu belgenin ibrazı için karşı tarafa süre verilmesini talep edebilirsiniz. Bu durum HMK 219 ve devamındaki “belge ibraz zorunluluğu” kapsamında değerlendirilir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.