Yetki İtirazı Nasıl ve Ne Zaman Yapılır? HMK Madde 19 Kuralları
Bir dava açıldığında, usul hukukunun en önemli savunma araçlarından biri mahkemenin o davaya bakmaya yer itibarıyla yetkili olup olmadığıdır. Kural olarak bir dava davalının ikametgahında açılır ancak davacı başka bir şehirde dava açmışsa ne olacaktır? İşte HMK Madde 19, davalıya “Benim şehrimde dava açmalıydın” diyebilmesi için sıkı şekil şartları ve süreler getirmiştir. Yetki itirazı, hukukumuzda “ilk itiraz” niteliğindedir. Mahkeme, -eğer ortada taşınmazın aynına ilişkin bir kesin yetki durumu yoksa- davalının süresi içinde bu itirazı yapıp yapmadığına bakar. Süreyi kaçıran davalı, artık ömür boyu itiraz hakkını kaybeder ve davanın açıldığı fuzuli mahkeme dahi bir anda kanunen yetkili mahkemeye dönüşür.
HMK Madde 19: Kanun Metni
(1) Yetkinin kesin olduğu davalarda, mahkeme yetkili olup olmadığını, davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırmak zorundadır; taraflar da mahkemenin yetkisiz olduğunu her zaman ileri sürebilir.
(2) Yetkinin kesin olmadığı davalarda, yetki itirazının, cevap dilekçesinde ileri sürülmesi gerekir. Yetki itirazında bulunan taraf, yetkili mahkemeyi; birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirir. Aksi takdirde yetki itirazı dikkate alınmaz.
(3) Mahkeme, yetkisizlik kararında yetkili mahkemeyi de gösterir.
(4) Yetkinin kesin olmadığı davalarda, davalı, süresi içinde ve usulüne uygun olarak yetki itirazında bulunmazsa, davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Yetki itirazının ne zaman ve nasıl ileri sürüleceği, yetkinin kesin olduğu ve kesin olmadığı hâller ayırımı yapılarak düzenlenmiştir. Birinci fıkraya göre, kesin yetkinin söz konusu olduğu hâllerde, mahkeme, bu husus bir dava şartı olarak kabul edildiğinden, yetkili olup olmadığını, davanın sonuna kadar, her zaman kendiliğinden araştıracaktır. Taraflar da mahkemenin yetkisiz olduğunu, yine davanın sona ermesine kadar, her zaman ileri sürebileceklerdir. Esasen maddenin birinci fıkrasında yer alan bu durum, yetkiyi incelemesi için mahkemeye bir hatırlatma niteliğindedir.
İkinci fıkrada ise yetkinin kesin olmadığı hâllerde, yetki itirazının, cevap dilekçesinde ileri sürülmesi esası kabul edilmiştir. Davalı, cevap dilekçesinde yetki itirazında bulunmamışsa, cevap dilekçesini verdikten sonra artık yetki itirazında bulunamayacaktır. Yetki itirazında bulunan taraf, yetkili mahkemeyi, birden fazla yetkili mahkemenin söz konusu olduğu hâllerde ise kendi kanaatine göre tercih ettiği yetkili mahkemeyi de itirazında belirtmek zorundadır.
Üçüncü fıkraya göre, mahkemenin yetkisizlik kararı verirken, yetkili mahkemeyi de göstermesi gerekmektedir. Mahkeme, yetkisizlik kararı verirken, kesin yetkinin söz konusu olduğu hâllerde, taraflar itirazlarında belirtmemiş olsalar bile, yetkili mahkemeyi kendisi bulup, yetkisizlik kararında göstermelidir. Yetkinin kesin olmadığı hâllerde ise itirazda bulunan tarafın, itirazında belirttiği mahkeme gerçekten yetkili ise o mahkeme vereceği kararda yetkili mahkemeyi gösterecektir.
Dördüncü fıkrada, 1086 sayılı Kanunun 23 üncü maddesinin ilk cümlesine benzer şekilde, yetkinin kesin olmadığı davalarda, davalının süresi içinde ve usulüne uygun olarak yetki itirazında bulunmaması hâlinde, davanın açıldığı mahkemenin, yetkili hâle geleceği kabul edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
Yetki İtirazının Süresi Neden Çok Önemlidir? (Cevap Dilekçesi)
Kesin yetki (taşınmazın aynına veya mirasbölüşümüne dair özel davalar) haricindeki tüm genel davalarda (tazminat, alacak, icra itirazın iptali vb.) yetki itirazı bir “İlk İtiraz”dır (HMK m. 116). Davalı, dava dilekçesini aldığı tarihten itibaren iki hafta (14 gün) içinde cevap dilekçesi sunarken bu itirazını öne sürmelidir. Cevap dilekçesini verdikten sonra akla gelen bir yetki itirazı dinlenmez. Süreyi 1 gün dahi kaçırırsanız (eğer ek süre almamışsanız), davanın ortasında usul itirazında bulunamazsınız. İstanbul’daki davanız için kalkıp Kars’ta açılan mahkemeye tâbi olmak zorunda kalırsınız.
“Doğru Adresi de Sen Göstereceksin” Kuralı
HMK Madde 19/2, yetki itirazında bulunan tarafa ağır bir yükümlülük yüklemiştir. “Burası yetkisiz, reddedin” demek yetmez; itiraz eden taraf hangi mahkemenin (örneğin Ankara Merkez Mahkemelerinin) hukuken yetkili olduğunu itiraz dilekçesinde açıkça yazmak ve bildirmek zorundadır. Birden fazla yetkili yer varsa içlerinden kendi seçtiği birini göstermelidir. Yetkili yeri işaret etmeyen yetki itirazları “usulden dikkate alınmaz”.
Avukat Görüşü: Dava Arkadaşlarının Yetki İtiraz Farkı
Uygulamada sıklıkla rastlanan bir hata, birden çok davalının olduğu dosyalarda mahkemenin “toptancı” yaklaşım sergilemesidir. Bir müteselsil sorumluluk davasında 3 farklı davalı olabilir. Bu davalılardan sadece Davalı A, süresi içinde ve usulüne uygun yetki itirazında bulunmuş, Davalı B ve C ise susmuş yahut süreyi kaçırmış olabilir. Böyle bir senaryoda HMK 19 uyarınca mahkemenin “tüm dosya için” yetkisizlik kararı verip dosyayı göndermesi mutlak bozma sebebidir (Yargıtay 17. HD Emsali). Suskun kalan B ve C için mahkeme yetkili hâle gelmiştir (M. 19/4). Mahkemece yapılması gereken şey, yasal itirazda bulunan A’nın dosyasını (eğer mecburi dava arkadaşlığı yoksa) tefrik edip ayırmak, geri kalanlarla mevcut adliyede yargılamaya devam etmektir. Süreleri iyi takip etmek, dava arkadaşlarının ihmallerinden etkilenmenizi engeller.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
(Not: Aşağıda yer alan Yargıtay içtihatları, mevcut mevzuat metinlerinde sıklıkla atıf alan usul hukuku kararlarının özetleridir. Yasal sınırların çizilmesinde emsal teşkil ederler.)
Yargıtay 13. Hukuk Dairesi 2016/8558 E. , 2017/12825 K.
ÖZET (Davalı İtirazında Hangi Adaleti Seçtiyse Orası Gösterilmelidir): Dava ayıplı araç satımından kaynaklı para iadesi / Tüketici davasıdır. Davacı (Tüketici), kanunun ona verdiği “Kendi ikametgahımda da dava açabilirim” yetkisini kullanmayarak, alakasız bir Tüketici Mahkemesinde dava açmıştır. Davalı taraf usulüne uygun yetki itirazında bulunarak “Benim ikametgahım olan … Tüketici mahkemeleri yetkilidir” demiştir. Ancak Yerel Mahkeme “Davacının ikametgahı yetkilidir” diyerek yetkisizlik kararı vermiştir. Yargıtay bozmuştur: Davacı kendi evindeki mahkemeyi seçmemişse, yetki itirazında bulunan davalının usule uygun bildirdiği ve gösterdiği yer (davalının kendi ikametgahı) mahkemesine dosyanın gönderilmesi yasal zorunluluktur.
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi 2016/1594 E. , 2018/17733 K.
ÖZET (Hakimin Re’sen Yetkisizlik Kararı Veremeyeceği Haller): Bir haciz işleminde istihkak iddiası davası açılmıştır. HMK ve İİK kuralları uyarınca istihkak davalarında “kesin yetki” kuralı yoktur. Davalı alacaklı vekili cevap süresi (yasal süre) bittikten çok sonra yetki ilk itirazında bulunmuştur. Yerel Mahkeme ise buna rağmen dosyayı yetkisizlikle başka yere taşımıştır. Yargıtay kararı kesin olarak bozmuştur: Yetkinin kesin olmadığı hallerde davalı süresi içinde yetki itirazı yapmazsa o mahkeme artık mutlak yetkili hale gelir; hâkim kendiliğinden (re’sen) “ben yetkisizim” diyemez. Dosyaya bakmak zorundadır.
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi 2016/10214 E. , 2017/4245 K.
ÖZET (Yetki İtirazı Yapmayan Davalılara Yetkisizlik Verilemez): Trafik kazasından kaynaklanan çok sanıklı/davalılı bir maddi tazminat davasıdır. Davalılardan (sigorta, şoför vb. arasından) sadece bir limited şirket usulüne uygun yetki itirazı sunmuştur. Mahkeme, bir kişi itiraz etti diye “Tüm davalılar yönünden” yetkisizlik kararı vererek dosyayı postalamıştır. Yargıtay, kesin yetki olmayan davalarda yetki itirazı şahsidir kuralını işleterek kararı bozmuştur: Yalnızca itiraz eden şirketin dosyası ayrılacak (tefrik edilecek) ve onun için yetkisizlik verilecektir, diğer itiraz etmeyen davalılar mevcut mahkemede yargılanmaya devam edecektir.
HMK Madde 19 (Yetki İtirazı) Sıkça Sorulan Sorular
Davaya cevap verme süresini kaçırdım, ön inceleme duruşmasında mahkemenin yanlış yerde açıldığını söylesem hakim reddeder mi?
Kesin yetki söz konusu olmayan (Örneğin gayrimenkulün aynına ilişkin olmayan alacak/tazminat gibi) tahkimler ve davalarda cevap süresi aynı zamanda “yetki itirazı” süresidir (HMK 19). Bu haftaları kaçırdıktan sonra duruşmada yapacağınız itiraz HMK uyarınca dinlenmeyecektir. Artık mevcut yetkisiz mahkeme yetkili hale gelmiştir.
İtirazımla birlikte “Diğer tüm hususları daha sonra beyan edeceğim” diyerek 10 gün sonra yetkili mahkemeyi bildirsem olur mu?
Hayır. HMK 19/2 açıkça “ilk yetki itirazı yapılan dilekçede” doğru mahkemenin gösterilmesini emreder. Dilekçede itiraz var ancak yetkili mahkeme dökümü yoksa, bu itiraz esasa bile geçilmeden “usulden dikkate alınmayarak” geçersiz sayılır.
Boşanma davasında eşim yanlış şehirde dava açtı. Süreyi kaçırdım, itiraz edemez miyim?
Boşanma davalarında yetki kuralı (eşlerden birinin yerleşim yeri veya son 6 aydır birlikte oturdukları yer) “Kesin Yetki” kabul edilmez. Bu sebeple boşanma dahil bu tür davalarda da cevap süresi (2 hafta) içinde itiraz etmezseniz, artık eşinizin yanlış şehirde açtığı mahkeme yetkili olur, şehri değiştiremezsiniz.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu bilgilerin paylaşılması, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.