Davanın Tamamen Islahı: Yeni Dilekçe Süresi ve Kira Tespit İstisnası (HMK Madde 180)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 180. maddesi, bir davanın baştan aşağıya değiştirilmesine imkân tanıyan “davanın tamamen ıslahı” müessesesini düzenler. Tam ıslah, tarafın önceki iddia veya savunmalarını, dava sebebini veya talep sonucunu bütünüyle değiştirerek yargılamaya yeni bir yön vermesini sağlar. Kanun koyucu, bu geniş hakkın yargılamayı sürüncemede bırakmaması için ıslah iradesini açıklayan tarafa bir haftalık kesin süre içinde yeni bir dilekçe verme zorunluluğu getirmiştir. Bu süreye uyulmaması hâlinde çok ağır bir yaptırım öngörülmüş; ıslah hakkı (aynı davada bir kez olan hak) “kullanılmış” sayılırken, davanın da ıslah öncesindeki eski hâliyle devam edeceği hüküm altına alınmıştır. Ayrıca, her davanın tamamen ıslahının mümkün olmadığı (örneğin kira tespit davaları) Yargıtay içtihatlarıyla sabitlenmiştir.
HMK Madde 180: Kanun Metni
Davanın tamamen ıslahı
MADDE 180- (1) Davasını tamamen ıslah ettiğini bildiren taraf, bu bildirimden itibaren bir hafta içinde yeni bir dava dilekçesi vermek zorundadır. Aksi hâlde, ıslah hakkı kullanılmış sayılır ve ıslah hiç yapılmamış gibi davaya devam edilir.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
1086 sayılı Kanunun 88 ve 89 uncu madde hükümleri birlikte değerlendirilmiş ve tek madde hâlinde bazı değişiklikler yapılarak yeniden düzenlenmiştir.
Buna göre, davasını tamamen ıslah etmek isteyen taraf, kural olarak davacı, ıslah talebiyle birlikte değiştirilmiş şekli ile yeni bir dava dilekçesi vermelidir. Böyle bir dilekçe verilmeksizin, tamamen ıslah yoluna başvurma isteği mahkemeye bildirildiği takdirde, o tarihten itibaren yedi gün içinde değiştirilmiş şekli ile yeni bir dava dilekçesi verilmesi zorunludur. Bu süre içinde yeni bir dilekçe verilmezse, mevcut dava dilekçesinin iptaline karar verilir. Burada, 1086 sayılı Kanunun 88 inci maddesindeki yeni bir dilekçe vermek için öngörülen üç günlük süre, yetersiz bulunarak yedi güne çıkarılmıştır. Dava dilekçesinin iptaline karar verilmesi hâlinde, bu karara karşı kanun yoluna başvurulabilecektir. Bu kararın kesinleştiği tarihten itibaren davacı, bir ay içinde, dilekçesi iptal edilen eski davasını tekrar açabileceği gibi, o davayı ıslah suretiyle açmak istediği yeni davayı açmazsa, artık eski davadan feragat etmiş sayılacaktır. Görüldüğü gibi, dava dilekçesinin iptali hâlinde, tekrar dava açmak için öngörülen süre, 1086 sayılı Kanunun 89 uncu maddesinde üç ay olarak öngörülmüşken, burada dava için yeniden bir hazırlık gerekli olmadığından süre bir aya indirilmiştir.
Adalet Komisyonu Değişiklik Gerekçesi
Tasarının 183 üncü maddesi, teselsül nedeniyle 185 inci madde olarak aynen kabul edilmiştir.
Tasarının 184 üncü maddesinin görüşülmesi esnasında aşağıdaki gerekçelerle önerge verilmiştir. “Tamamen ıslah hâlinde ne yapılması gerektiği konusunda uygulamada tereddüt ortaya çıkabilmektedir. Düzenlemeyle bu tereddüt açıklığa kavuşturulmuştur. Davasını tamamen ıslah eden taraf, bu bildirimden itibaren yedi gün içinde yeni bir dava dilekçesi vermek zorundadır. Böylece, ıslah yapan tarafın davayı gereksiz yere uzatmadan davanın yeni şekline göre dilekçe vermesi sağlanmış olacaktır. Eğer davacı yeni dilekçe vermezse, bunun yaptırımı, ölçülü bir şekilde düzenlenmektedir. Bir yandan, yeni dilekçe vermese de tarafın ıslah hakkını kullandığı düzenlenmiş, diğer yandan da ıslahtan önceki hâliyle davaya devam edileceği belirtilmiştir. Bu durumda aynı dava içinde tarafın yeniden ıslah yoluna başvurması söz konusu olmayacak; davaya mevcut hâliyle de devam etmek istemiyorsa yeni talebi için yeni bir dava açması gerekecektir.”
Söz konusu değişiklik önergesi Komisyonumuzca kabul edilmiş, ayrıca birinci fıkrada geçen “yedi gün” ibaresi ise sürelerin hesabında kolaylık sağlanması ve uygulamadan kaynaklanan sorunların giderilmesi amacıyla “bir hafta” olarak değiştirilmiş ve madde teselsül nedeniyle 186 ncı madde olarak kabul edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
Davanın Tamamen Islahı Ne Demektir?
“Tam ıslah”, bir tarafın (genellikle davacının) iddia veya dava sebebini yahut talep sonucunu baştan sona değiştirmesi anlamına gelir. Tamamen ıslahta dava, ıslah iradesinin açıklandığı andan itibaren önceki usul işlemleri (ikrar, tanık, keşif gibi istisnalar hariç) hiç yapılmamış sayılarak yeni bir dava dilekçesi üzerinden yürütülür. Örneğin; sadece “ecrimisil (işgaliye bedeli)” talebiyle açılan bir davanın, tamamen ıslah edilerek “müdahalenin men’i ve tapu iptal tescil” davasına dönüştürülmesi tam ıslahtır.
Yeni Dava Dilekçesi Verme Zorunluluğu ve 1 Haftalık Kesin Süre
HMK 180 uyarınca, eğer taraf duruşma esnasında tutanağa geçirerek veya basit bir dilekçeyle “davamı tamamen ıslah ediyorum” derse, bu beyandan itibaren 1 hafta içinde yeni uyuşmazlığın tüm unsurlarını barındıran “yeni bir dava dilekçesi” sunmak zorundadır. Kanundaki bu “bir haftalık süre” kesin olup, hâkim tarafından uzatılamaz (HMK 90). Bu kuralın amacı, eski davasını terk eden tarafın, karşı tarafın savunma yapabilmesi için yeni davanın sınırlarını derhal çizmesini sağlamaktır.
Ağır Yaptırım: Yeni Dilekçe Süresinde Verilmezse Ne Olur?
Kanun koyucu HMK 180’in devamında çok keskin bir çift yönlü yaptırım uygulamıştır:
- Islah Hakkı Tüketilmiş Sayılır: Bir haftalık sürede yeni dava dilekçesi verilmezse, o davada HMK 176 uyarınca taraflara tanınan “bir kez ıslah yapma hakkı” boşa gitmiş olur; bir daha ne tam ne de kısmi ıslah yapılabilir.
- Davaya Eski Hâliyle Devam Edilir: Islah hiç yapılmamış gibi, tarafın ıslah beyanından önceki ilk dava dilekçesi (eski uyuşmazlık) üzerinden tahkikat yürütülür ve hüküm kurulur.
Avukat Görüşü: Tam Islah ile “Kısmi Islah” Arasındaki İnce Çizgi
Uygulamada sıklıkla yapılan hata, davacının açtığı kısmi davada veya belirsiz alacak davasında tespit edilen değer üzerinden talep sonucunu (müddeabihi) artırmasını “tam ıslah” zannetmesidir. Talep sonucunun harç yatırılarak artırılması işlemi tam ıslah değil, kısmi ıslahtır (veya talep artırımıdır). Bu durumda HMK 180’deki bir haftalık sürede yeni dava dilekçesi verme zorunluluğu doğmaz; artırım dilekçesi yeterlidir. Tam ıslah, talep miktarını artırmaktan ziyade, davanın hukuki niteliğini veya temel talebin nevi’sini değiştirmek için kullanılır.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas: 2017/2792, Karar: 2021/267 (Kira Tespit Davalarında Islah Yasağı)
ÖZET: Kira bedelinin tespiti davalarının kısmi dava olarak açılamayacağı; inşai nitelikteki bu davalarda tek bir talep zorunluluğu bulunduğundan, sonradan “ıslah” yoluyla talep edilen kira bedelinin artırılamayacağına (tam veya kısmi ıslahın kapalı olduğuna) dair emsal HGK kararı.
Kararın Esası:
- Davacı kiralayan, açtığı kira bedeli tespiti davasında aylık kiranın 8.000 TL olarak tespitini istemiş; yargılama sırasında alınan bilirkişi raporunda rayiç kiranın 9.200 TL çıkması üzerine “ıslah dilekçesi” vererek talebini 9.200 TL’ye artırmıştır.
- Mahkeme, bilirkişi raporuna dayanarak ve hakkaniyet indirimi yaparak kirayı brüt 8.750 TL olarak tespit etmiştir.
- Özel Daire, “kira tespiti davalarında ıslah yolunun kapalı olduğu” gerekçesiyle kararı bozmuş, Yerel Mahkeme ise “HMK’da ıslahı yasaklayan özel bir hüküm bulunmadığı” gerekçesiyle direnmiştir.
- HGK’nın Tespiti: Kira bedelinin tespiti davaları kendine özgü, inşai davalara yakın niteliktedir. Bu davanın sınırlı bir konusu vardır ve gelecekteki bir yılın kirasını belirler. Bu nedenle alacağın bölünebildiği eda davaları gibi “kısmi dava” olarak açılamazlar. Kısmi dava açılamadığı ve fazlaya ilişkin haklar baştan saklı tutulamayacağı için, sonradan alınan rapora göre ıslahla kira bedelinin artırılması mümkün değildir.
- Hukuki Sonuç: Kira tespit davasında sonradan verilen ıslah dilekçesi geçerli sayılmaz; dava dilekçesinde ilk istenen rakam (8.000 TL) üzerinden taleple bağlı kalınarak hüküm kurulması gerektiği belirtilerek direnme kararı BOZULMUŞTUR.
HMK Madde 180 (Davanın Tamamen Islahı) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Davayı tamamen ıslah etmenin şartı nedir?
Davanın tamamen ıslahı, tahkikat aşaması sona erinceye kadar (veya istisnai durumlarda bozma sonrası işlemle) yapılabilir. Tarafın mahkemeye “davamı tamamen ıslah ediyorum” yönünde beyanda bulunması ve ardından kanuni 1 haftalık kesin süre içinde yeni davanın tüm unsurlarını içeren yepyeni bir dava dilekçesi sunması şarttır.
Bir haftalık süre içinde yeni dilekçe verilmezse dava reddedilir mi?
Hayır, dava doğrudan usulden reddedilmez. HMK 180/1 yaptırımı açıktır: Islah hakkınız yanmış (kullanılmış) sayılır ve mahkeme ıslah talebini hiç yapılmamış kabul ederek, en baştaki ilk dava dilekçeniz üzerinden yargılamaya aynen devam eder.
Tam ıslahta davanın tarafı (davalı veya davacı) değiştirilebilir mi?
Hayır. Islah müessesesi iddia, savunma veya dava konusunun düzeltilmesi/değiştirilmesini sağlar. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına ve HMK genel hükümlerine göre (HMK 124 hariç iradi taraf değişikliği yapılamaz) tamamen ıslah yoluyla dahi davaya yepyeni bir taraf (husumet) eklenemez veya taraf değiştirilemez.
Hangi davalarda tamamen veya kısmen ıslah yapılamaz?
Kural olarak tüm hukuk davalarında ıslah mümkündür. Ancak Yargıtay kararlarında nitelikleri gereği istisna tutulan davalar vardır. Örneğin, Yargıtay HGK kararlarında da istikrar kazandığı üzere Kira Bedelinin Tespiti davalarında fazlaya ilişkin hak saklı tutulamayacağı için kısmi dava açılamaz, dolayısıyla ıslah (veya talep artırımı) yapılamaz. İlk istenen rakamla bağlı kalınır.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.