İsticvap Tutanağının Düzenlenmesi, İmzalatılması ve İmzadan Kaçınmanın Sonuçları (HMK Madde 174)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 174. maddesi, isticvap sürecinin son halkasını oluşturan tutanak düzenlenmesi aşamasını düzenler. İsticvabın hukuki değeri, büyük ölçüde bu tutanakta saklıdır; zira isticvap olunan tarafın beyanları, sorulan sorular ve verilen cevaplar yalnızca tutanak aracılığıyla belgeye dönüşür ve delil değeri kazanır. Madde; tutanağın taraflar huzurunda okunmasını, isticvap olunan tarafa imzalatılmasını ve imzadan haklı gerekçe göstermeksizin kaçınılması hâlinde bu durumun hâkim tarafından ayrıca tespit edilmesini emreder. “Haklı gerekçe” kavramının sınırlarını belirleme yetkisi hâkime bırakılmış olup, bu takdir hakkı Yargıtay denetimine tabidir.
HMK Madde 174: Kanun Metni
Tutanak düzenlenmesi
MADDE 174- (1) İsticvap sonunda bir tutanak düzenlenir. İsticvap olunan tarafça yapılan açıklamalar, sorulan sorular ve verilen cevaplar tutanağa yazılır. Tutanak taraflar huzurunda okunduktan sonra altı isticvap olunan tarafa imzalatılır. İsticvap olunan taraf haklı bir gerekçe göstermeksizin tutanağı imzalamaktan kaçınırsa, bu durum hâkim tarafından tutanakla tespit olunur.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Bu madde, 1086 sayılı Kanunun 235 inci maddesinden ifadesi değiştirilerek ve sadeleştirilerek alınmıştır. Son cümlede “haklı sebep olmaksızın” tutanağı imzalamaktan kaçınma hâlinde bunun da tutanakta gösterilmesi hükme bağlanmıştır. İsticvap olunanın göstereceği haklı sebebin de tutanağa geçirilmesi tabiîdir. Haklı sebebin anlamı ve sınırını belirlemek her zaman çok kolay olmadığından, isticvap olunanın kendince ortaya koyduğu haklı sebebin değerlendirmesi hâkim tarafından serbestçe takdir edilecektir.
Adalet Komisyonu Değişiklik Gerekçesi
Tasarının 178 inci maddesinde geçen “edilen” ibareleri, medeni yargılama hukukundaki kullanımıyla uyum sağlamak amacıyla “olunan” şeklinde değiştirilmiş ve madde teselsül nedeniyle 180 inci madde olarak kabul edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
İsticvap Tutanağının Zorunlu İçeriği
HMK 174 uyarınca isticvap tutanağı, asgari olarak aşağıdaki unsurları eksiksiz barındırmak zorundadır. Eksik tutulan bir tutanak, delil değerini yitirir.
| Tutanak Unsuru | Açıklama | Eksik Kalırsa Sonucu |
|---|---|---|
| İsticvap Olunanın Açıklamaları | Tarafın kendiliğinden yaptığı tüm beyanlar aynen yazılır. | Beyan tutanakta yoksa ispat değeri taşımaz. |
| Sorulan Sorular | Hâkimin yönelttiği her soru tutanağa geçirilir. | Sorusuz cevap, bağlamından kopuk değerlendirilir. |
| Verilen Cevaplar | Her soruya karşılık gelen yanıt eksiksiz yazılır. | Özetleme veya muğlaklık, ikrar/inkâr tespitini engeller. |
| Taraflara Okunma | Tutanak oturumda taraflara sesli okunur. | Okunmadan imzalatmak usul ihlali sayılır. |
| İmza | İsticvap olunan tarafça imzalanır. | İmzadan kaçınma ayrıca tespit edilir. |
“Taraflar Huzurunda Okunma” Zorunluluğu ve Önemi
Kanun, tutanağın imzalatılmadan önce taraflar huzurunda okunmasını zorunlu kılmaktadır. Bu düzenleme iki işlev taşır: birincisi, isticvap olunan tarafın kendi beyanlarının doğru aktarıldığını teyit etmesine imkân tanır; ikincisi, karşı tarafın da tutanağın içeriğinden anında haberdar olmasını sağlayarak şeffaflık ilkesini güvence altına alır. Pratikte tutanağın okunmadan imzalatılması veya tarafın bulunmadığı bir anda imzalatılmaya çalışılması, usul ihlali teşkil eder ve tutanağın delil değerini zayıflatır.
İmzadan Kaçınma: “Haklı Gerekçe” Kavramı ve Hukuki Sonuçları
Maddenin en kritik hükmü, tutanağı imzalamaktan kaçınan taraf için öngörülen mekanizmadır. İki olasılık söz konusudur:
- Haklı Gerekçeyle İmzalamama: Taraf fiziksel olarak imzalayamaması (el yaralanması vb.) veya beyanların hatalı aktarıldığını iddia etmesi gibi somut bir gerekçe öne sürerse, hâkim bu gerekçeyi de tutanağa geçirir. Gerekçenin “haklı” olup olmadığını değerlendirme yetkisi hâkime aittir.
- Haklı Gerekçe Göstermeksizin İmzalamama: Bu durumda hâkim, imzadan kaçınma olgusunu tutanakla tespit eder. Bu tespit, isticvap tutanağına başlı başına hukuki bir not olarak işlenir. Yargıtay, bu durumun mahkemenin takdir yetkisi çerçevesinde aleyhine değerlendirilmesine imkân tanıdığını kabul etmektedir.
Avukat Görüşü: Tutanağı İmzalamadan Önce Mutlaka Okuyun!
İsticvap olunan tarafın avukatı açısından en kritik an, tutanağın okunduğu ve imzalatılacağı bu son aşamadır. Duruşmanın stresli ortamında sözlü olarak ifade edilen beyanlar, tutanağa zaman zaman farklı bir tonla veya eksik biçimde yansıyabilir. Bu nedenle tutanak okunurken müvekkilinizin beyanlarının olduğu gibi aktarılıp aktarılmadığını kelime kelime takip etmelisiniz. Hatalı bir ifade varsa imzalamadan önce hâkimden düzeltme talep etme hakkınız bulunmaktadır. Tutanak imzalandıktan sonra içerik itirazı yapmak çok daha güçleşir; çünkü imza, beyanların doğru aktarıldığının zımni kabulü sayılır.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
EDİTÖRÜN NOTU: HMK Madde 174, isticvap tutanağının düzenlenmesine ilişkin saf bir usul hükmüdür. Bu maddenin tek başına bozma konusu yapıldığı bağımsız ve spesifik bir Yargıtay HGK ya da Daire kararı tespit edilememiştir. Uygulamada tutanakla ilgili usul ihlalleri genellikle HMK 173 (isticvabın yapılması) ve HMK 175 (isticvap sonucunun değerlendirilmesi) kapsamındaki kararlar içinde ele alınmaktadır. Sayfa bu hâliyle güncellendikçe, ilgili içtihat tespit edildiğinde buraya eklenecektir.
(HMK 174’ün uygulaması; tutanağın eksiksiz tutulması ve imza usulünün yerine getirilmesi biçimindeki idari bir yükümlülük niteliği taşıdığından, spesifik bozma içtihadından ziyade mahkemelerin takdir yetkisinin doğru kullanımı önem arz etmektedir.)
HMK Madde 174 (İsticvap Tutanağı) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
İsticvap tutanağı imzalanmazsa beyanlar geçersiz mi sayılır?
Hayır, doğrudan geçersiz sayılmaz. Ancak imzasız tutanak, ispat değeri zayıflamış bir belge hâline gelir. İmzadan kaçınma haklı gerekçe gösterilmeksizin yapıldıysa bu durum ayrıca tespit edilir ve mahkemece değerlendirilir.
Tutanakta hata olduğunu fark edersem imzadan önce itiraz edebilir miyim?
Evet. Tutanak taraflara okunurken beyanların hatalı aktarıldığını fark ederseniz, imzalamadan önce hâkimden düzeltme talep etme hakkınız vardır. İmzaladıktan sonra içerik itirazı yapmak çok daha zorlaşır.
Karşı taraf da tutanağı imzalamak zorunda mıdır?
HMK 174 uyarınca tutanak yalnızca isticvap olunan tarafa imzalatılır. Karşı tarafın imzası zorunlu değildir; ancak tutanak karşı taraf huzurunda okunur.
İmzadan kaçınma tutanağa geçirilmezse ne olur?
İmzadan kaçınma usulüne uygun biçimde tutanağa geçirilmezse, bu durumun varlığını daha sonra kanıtlamak güçleşir. Bu nedenle avukatın, imzadan kaçınma anında hâkimden tespit yapılmasını talep etmesi ve bunu tutanakla sabitlemesi zorunludur.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.