HMK Madde 158: Mahkeme Tutanak Örneği Verilmesi ve Şartları
Hukuk yargılamasında “silahların eşitliği” ve “hukuki dinlenilme hakkının” (HMK m. 27) en somut yansımalarından biri, davanın taraflarının dosyada olup biten her şeyi eksiksiz ve sansürsüz biçimde bilebilme hakkıdır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 158. maddesi, bu savunma hakkını teminat altına alarak, duruşma tutanaklarının veya dosya içindeki evrakların aslına uygun onaylı örneklerinin taraflara verilmesini mahkeme kalemi için yasal bir zorunluluk olarak düzenler. Ancak kanun koyucu, adaletin şeffaflığı ile kişilerin özel hayatının mahremiyeti arasında hassas bir denge kurmuş; hakkında “gizlilik kararı” bulunan belgelerin taraflara verilmesini doğrudan hâkimin özel iznine tabi tutmuştur.
HMK Madde 158: Kanun Metni
MADDE 158- (1) Tutanakların tamamı veya bir kısmının örnekleri, talep hâlinde taraflara veya fer’î müdahile verilir. Bu örneklere mahkemenin mührü basılır ve aslına uygun olduğu yazı işleri müdürü tarafından imza olunarak onaylanır.
(2) Tutanağın eki niteliğinde bulunan ve gizlilik kararı kapsamında kalan belgelerin örneği ancak hâkimin izni ile verilebilir.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Madde 1086 sayılı Kanunun 155 inci maddesine tekabül etmektedir. Davanın hiçbir evrakı taraflardan ve davaya katılandan gizlenemez. Taraflar ve katılan dava evrakını istedikleri zaman, kuralları çerçevesinde inceler. Mahkemeler dava evrakının taraflarca incelenmesini kolaylaştıracak tedbirleri de almalıdır. Bu tedbirler kapsamında tutanakların örneklerinin tamamen ya da kısmen taraflara veya katılana verilmesi hüküm altına alınmıştır. Ancak dava evrakı arasına getirilen veya konan belgelerin kapsamı davanın konusu ile doğrudan ilgili olmayan başka konuları da içerebilir. Hatta bu bölümler gizlilik kararının alınmasına da sebep olmuş olabilir. İşte bu gibi evrakın örneklerinin hangilerinin hangi kapsamda taraflara ve katılana verilebileceğine hâkimin karar vermesi gizliliğin korunması bakımından uygun bulunmuş ve bu çerçevede ikinci fıkra hükmü konulmuştur. Kendisine gizlilik taşıyan belge örneği verilen taraf, katılan veya vekillerce gizliliğin ihlâl edilmesi, tabiî olarak ihlâli yapan kişinin sorumluluğunu gerektirir.
Hukuki İncelemeler
Tutanak Örneği Alma Hakkının Hukuki Niteliği (HMK 27 ile Bağlantısı)
HMK 158’in taraflara tanıdığı “tutanak örneği verilmesi” hakkı, basit bir idari işlemden (fotokopi alma) çok daha fazlasıdır. Bu hak, HMK Madde 27’de güvence altına alınan “hukuki dinlenilme hakkının” maddi ön koşuludur. Bir tarafın iddia ve savunmalarını layıkıyla ileri sürebilmesi için, karşı tarafın beyanlarını, tanık ifadelerini veya mahkemenin tesis ettiği ara kararları tam metin üzerinden bilmesi şarttır. Bu nedenle, harcı yatırılarak usulüne uygun talep edilmesine rağmen mahkeme kaleminin evrak örneği vermekten keyfi olarak kaçınması, yargılamanın ilerleyen aşamalarında ağır bir savunma hakkı ihlali ve istinaf/temyiz mercii önünde kesin bozma sebebi teşkil eder.
Tutanakların “Aslı Gibidir” Şekil Şartları ve Yazı İşleri Müdürü
HMK 158/1 fıkrası uyarınca, dış kurumlara ibraz edilecek veya tarafa verilecek tutanak örneklerinin resmi belge (kesin delil) niteliği taşıyabilmesi için iki temel şekil şartı vardır:
- Mahkemenin mührünün basılması
- Yazı işleri müdürü tarafından imzalanması (Kâtip veya mübaşir bu onayı yapamaz).
Ancak günümüzde UYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi) mevzuatının getirdiği yeniliklerle, avukatlar ve vatandaşlar e-imzalı tutanaklara sistem üzerinden doğrudan ulaşabilmektedir. E-imzalı evrakların altında yer alan “Güvenli elektronik imza ile imzalanmıştır” ibaresi ve belge doğrulama barkodu, fiziksel mühür ve ıslak imzanın yerini almıştır (HMK m. 445).
Gizlilik Kararı Bulunan Belgelerde “Hâkim İzni” İstisnası (HMK 158/2)
Aile hukuku uyuşmazlıkları (boşanma, velayet), ticari sırlar içeren dosyalar veya kamu düzenini ilgilendiren spesifik davalarda, dosyanın tamamı veya belirli belgeler için mahkemece “gizlilik kararı” alınmış olabilir. Bu belgeler, duruşma tutanağının eki niteliğinde olsalar dahi, mahkeme kalemi tarafından talep eden tarafa doğrudan verilemez. Kötü niyetli ifşaları, şantajları ve özel hayatın ihlalini önlemek amacıyla HMK 158/2, bu tür evrakların suretinin verilmesini münhasıran hâkimin özel iznine bağlamıştır. Dikkat: Hakim izniyle bu belgeleri alan taraf veya vekil, belgedeki mahrem bilgileri üçüncü kişilerle veya basınla paylaşırsa, doğrudan hukuki ve cezai (TCK m. 285 Gizliliğin İhlali vb.) yaptırımlarla karşı karşıya kalır (Bkz. Madde Gerekçesi).
Avukat Görüşü: “UYAP Döneminde HMK 158’in Pratik İşlevi”
Tamamen dijitalleşen (UYAP) modern yargılama sisteminde HMK 158 mülga (işlevsiz) olmuş gibi görünse de, pratikte şu kritik anlarda hayat kurtarır:
- Sistemsel Kesintiler: UYAP sisteminin çöktüğü veya bakıma alındığı saatlerde, duruşma çıkışında avukatın fiziki olarak ıslak imzalı/mühürlü duruşma zaptını (veya tensip zaptını) alma hakkı doğrudan HMK 158’e dayanır.
- Asil (Vatandaş) Talepleri: Avukatla temsil edilmeyen (ve UYAP Vatandaş portalını kullanamayan) asillerin, adliyeye bizzat giderek mahkeme kaleminden evrak almaları bu madde çerçevesinde yürütülür.
- Mühür Direnci: Bazı resmi makamlar (örneğin Tapu Müdürlükleri, Nüfus Müdürlükleri veya Bankalar), barkodlu evrak yerine ısrarla “ıslak imza ve mühür” arayabilmektedir. Bu bürokratik engeli aşmak için, yazı işleri müdürü HMK 158 gereği ilgili tutanağa fiziksel mühür basıp imzalamakla yükümlüdür.
Yargıtay Uygulamaları Işığında Evrak İnceleme ve Örnek Alma
Yargıtay, tarafların evraka erişimini şekli bir usul kuralı olarak değil, adil yargılanma hakkının çekirdeği olarak görmektedir:
İlke Kararı: Tutanak Örneği Almanın Engellenmesi (Hukuki Dinlenilme Hakkının İhlali / Mutlak Bozma)
İçtihat Durumu: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Hukuk Dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre, davanın taraflarından birinin veya fer’i müdahilin dosyayı incelemesi ve tutanaklardan örnek alması, savunma hakkının temel bir unsurudur. Eğer mahkeme veya kalem teşkilatı, ortada usulüne uygun verilmiş bir “gizlilik kararı” (HMK 158/2) bulunmadığı halde, harcı yatırılmış olmasına rağmen tarafın dosyayı incelemesini veya duruşma tutanaklarının örneğini almasını keyfi olarak kısıtlar/engellerse; bu durum HMK m. 27 (Hukuki Dinlenilme Hakkı) ve AİHS m. 6 (Adil Yargılanma Hakkı) bağlamında açık bir hak ihlalidir. Tarafın iddia veya savunma hakkının kısıtlandığı bu tür olaylarda Yargıtay, davanın esasına (haklı/haksız oluşa) girmeden, salt bu usuli kısıtlama nedeniyle yerel mahkeme kararını bozmaktadır.
HMK Madde 158 (Tutanak Örneği Verilmesi) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Tutanak örneği almak için mahkemeye ücret (harç) ödemek zorunlu mudur?
Evet, mahkeme kaleminden fiziksel olarak çıkarılan onaylı örnekler için ücret ödenir. Harçlar Kanunu’na ve her yıl güncellenen tarifelere göre, alınan her evrak sayfası için “suret harcı” ve fotokopi masrafının mahkeme veznesine yatırılması yasal bir zorunluluktur. (Ancak UYAP Avukat veya Vatandaş portalı üzerinden indirilen e-imzalı evraklar için böyle bir ücret ödenmez).
Avukatım olmadan kendi başıma mahkemeden dava tutanaklarımı alabilir miyim?
Evet. Davanın asil tarafı (davacı veya davalı) iseniz, kimliğinizi ibraz ederek davanıza ait tutanak ve belgelerin örneğini HMK 158 uyarınca kalemden talep etme hakkına sahipsiniz.
Gizlilik kararı olan bir boşanma dosyasının tutanak örneğini alabilir miyim?
Eğer dosyanın tarafıysanız elbette alabilirsiniz; ancak HMK 158/2 gereği kalem personeli bu evrakı doğrudan size veremez. Önce dosyaya bakan hâkime kısa bir dilekçe (veya sözlü talep) ile başvurup “izin” almanız gerekir. Ayrıca aldığınız bu mahrem belgeleri üçüncü kişilerle veya basınla paylaşmanızın TCK kapsamında suç teşkil edeceğini unutmamalısınız.
Davaya müdahil olan üçüncü kişiler (fer’î müdahil) tutanak örneği isteyebilir mi?
Evet. HMK 158/1 açıkça belirtmiştir; davaya fer’î müdahil olarak (taraflardan birinin yanında) kabul edilen kişiler de, tıpkı davanın asli tarafları gibi tutanak örneklerini talep etme ve dosyadan suret alma hakkına sahiptir.
Belgenin “Aslı gibidir” onayını kalemdeki memur (kâtip) yapabilir mi?
Hayır. HMK m. 158/1’e göre bu yetki ve görev münhasıran “yazı işleri müdürüne” aittir. Yazı işleri müdürü örneği aslıyla karşılaştırır, mahkemenin mührünü basar ve ıslak imzasıyla aslına uygunluğunu bizzat onaylar.
UYAP’tan aldığım e-imzalı mahkeme tutanağına ayrıca mühür vurdurmam gerekir mi?
Kural olarak gerekmez. HMK 445 ve Elektronik İmza Kanunu uyarınca, güvenli elektronik imza ile imzalanıp UYAP üzerinden oluşturulan evraklar (barkodlu), fiziki mühür ve ıslak imza ile aynı hukuki geçerliliğe sahiptir. Ancak bu evrakı ibraz edeceğiniz yabancı bir ülke makamı veya bazı kuralcı yerel idari kurumlar ısrarla “ıslak mühür” talep ediyorsa, mahkeme kalemine gidip HMK 158 çerçevesinde evrakı mühürletmeniz gerekebilir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.