Tutanağın İmzalanması ve İmza Atamayanların Durumu (HMK Madde 155)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 155. maddesi, yargılamanın temel ispat aracı olan duruşma tutanağının (zabtının) resmiyet kazanması için gerekli olan nihai şekil şartını; yani “imza” kuralını düzenler. Duruşma sırasında yazılanlar ne kadar doğru olursa olsun, tutanak hâkim ve zabıt kâtibi tarafından imzalanmadıkça hukuken varlık (geçerlilik) kazanamaz. Maddenin ikinci fıkrası ise, hak arama hürriyetinin önündeki engelleri kaldırmak amacıyla, fiziksel engeli bulunan, okuma yazma bilmeyen veya imza atamayacak durumda olan kişilerin tutanağa nasıl onay vereceğini (parmak izi, mühür veya özel işaret) net bir usule bağlamıştır. Özellikle Yargıtay içtihatlarında, ıslak veya güvenli elektronik imza içermeyen tutanaklara dayanılarak hüküm kurulamayacağı açıkça vurgulanmaktadır.
HMK Madde 155: Kanun Metni
MADDE 155- (1) Tutanak, hâkim ve zabıt kâtibi tarafından derhâl imzalanır.
(2) Tutanağa imza atamayacak durumda olan kimsenin parmak izi alınır, bunun hangi parmağa ait olduğu belirtilir. Ancak elinde parmak bulunmayanlar, imza yerine mühür veya özel işaret kullanabilirler.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Madde 1086 sayılı Kanunun 152 nci maddesine tekabül etmekte ve tutanağın imza altına alınması düzenlenmektedir. Maddenin birinci fıkrasında, hâkim ve zabıt kâtibine tutanağın derhal imzalanması gereği hatırlatılmaktadır. Zira dava evrakının ana belgelerinden biri de tutanaklardır. Bu belgenin tartışma yaratmayacak bir biçimde düzenlenmesi davanın selameti bakımından önem taşır.
İkinci fıkrada ise tutanağa imza koyması gereken ve fakat imza bilmeyenler ile imza veya parmak izi koyamayanların durumu açıklanmıştır.
Adalet Komisyonu Değişiklik Gerekçesi
Tasarının 159 uncu maddesinin birinci fıkrasında geçen “kâtip” ibaresi, Tasarının genelindeki kullanımıyla uyum sağlanması amacıyla “zabıt kâtibi” şeklinde değiştirilmiş ve madde teselsül nedeniyle 161 inci madde olarak kabul edilmiştir. (TBMM kabulünde ise 155. madde olmuştur.)
Hukuki İncelemeler
Hâkim ve Zabıt Kâtibinin İmza Zorunluluğu (Geçerlilik Şartı)
HMK 155/1 gereğince duruşma tutanaklarının altı, oturumu yöneten hâkim ve tutanağı yazan zabıt kâtibi tarafından “derhâl” imzalanmak zorundadır. Günümüz UYAP sisteminde bu işlem, duruşma biter bitmez “Güvenli Elektronik İmza (e-imza)” ile gerçekleştirilmektedir. Bir tutanakta hâkimin veya kâtibin imzasının eksik olması basit bir maddi hata değil, **”esasa etkili usul hatası”**dır. Yargıtay, imzasız tutanaklara dayanılarak karar verilmesini mutlak bir bozma nedeni (hukuki dinlenilme hakkının ve adil yargılanmanın ihlali) saymaktadır. Zira imzasız bir belge resmiyet kazanmaz ve ispat gücüne sahip olamaz.
İmza Atamayanlar İçin Alternatif Yöntemler (Parmak İzi ve Mühür)
HMK 155/2, duruşmada (feragat, kabul, sulh veya tanıklık gibi) beyanı alınan ancak imza atamayacak durumda olan kişilerin işlemlerini nasıl onaylayacağını düzenler:
- Parmak İzi Kuralı: İmza atamayan kişi tutanağa parmak basar. Hâkim veya kâtip, bu parmak izinin “sağ el başparmağı” gibi hangi parmağa ait olduğunu mutlaka tutanağa yazmak zorundadır. Hangi parmak olduğunun yazılmaması tutanağı sakatlar.
- Mühür veya Özel İşaret: Kişinin fiziksel bir engeli varsa (örneğin elleri yoksa), imza yerine kendine ait bir mühür kullanabilir veya durumuna uygun özel bir işaret bırakabilir.
Tutanak Sistematiği: HMK Madde 154, 155 ve 156’nın Karşılaştırmalı Analizi
Medeni yargılamada duruşma tutanağının değerini tam anlamak için HMK’nın bu üç maddesini birlikte değerlendirmek gerekir:
| İlgili HMK Maddesi | Düzenleme Konusu | Pratik Hukuki Sonucu |
|---|---|---|
| HMK Madde 154 | Tutanağa nelerin (hangi usuli işlemlerin) mutlak yazılacağı. | Taraf beyanlarının, tanık ifadelerinin ve itirazların zapta geçmesi ispat için zorunludur. |
| HMK Madde 155 | Tutanağın kimler tarafından ve nasıl imzalanacağı. | Tutanak imzalanmadan resmiyet kazanmaz. İmza, “geçerlilik” (şekil) şartıdır. |
| HMK Madde 156 | Ön inceleme ve tahkikatın sadece tutanakla ispat edilebileceği. | Doğru yazılmış ve usulünce (HMK 155) imzalanmış tutanak “kesin delil” niteliğindedir. |
Avukat Görüşü: İmza Atamayan Müvekkilin İşlemlerindeki Gizli Tehlike ve Noterlik Kanunu Kıyası
Duruşmada okuma yazma bilmeyen veya yaşlılık/hastalık sebebiyle imza yetisi zayıflamış bir müvekkiliniz veya tanığınız varsa, HMK 155/2’nin uygulanışına çok dikkat etmelisiniz. Pratikte hâkimler bazen aceleyle parmak bastırıp hangi parmak olduğunu zapta geçmeyi unutabilmektedir. Eğer karşı taraf, “o parmak izi o kişiye ait değil” itirazında bulunursa ve tutanakta parmağın kime/hangi ele ait olduğu belirtilmemişse, ispat külfeti ve usuli krizler doğar.
Ayrıca, Noterlik Kanunu m.87 uyarınca okuma yazma bilmeyenlerin işlemlerinde “iki tanık” bulundurma zorunluluğu vardır. Ancak Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, mahkeme huzurunda yapılan işlemlerde (örneğin feragat) HMK 155’in özel kural olduğunu ve hâkim huzurunda parmak basılmasının işlemi geçerli kılmaya yeteceğini, mahkemede ayrıca iki tanık (şahit) aranmasına gerek olmadığını kabul etmektedir. Hâkimin resmi ve denetleyici konumu, noterlerdeki “tanık” şartının yerini almaktadır. Bu durum avukatlara usuli bir rahatlık sağlasa da, tutanağa atılan parmak izinin aidiyet şerhinin (hangi parmak olduğunun) bizzat avukat tarafından kontrol edilmesi önemlidir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas: 2017/1296, Karar: 2021/116 (İmzasız Tutanaklara Dayanılarak Karar Verilemeyeceği)
ÖZET: Hâkimin ve zabıt kâtibinin e-imzasını (veya ıslak imzasını) taşımayan duruşma tutanakları hukuken geçerli bir belge sayılamayacağından, bu tutanaklara dayanılarak hüküm kurulamayacağı hakkında Yargıtay yerleşik içtihadı.
Kararın Esası: Yargıtay incelemesi sırasında, dosya içindeki fiziki veya UYAP ortamındaki bazı celse tutanaklarında mahkeme hâkiminin ve zabıt kâtibinin e-imzalarının bulunmadığı (tutanakların onaylanmadığı) tespit edilmiştir.
Yargıtay Kararı: Yargıtay HGK ve Özel Daireler, HMK m. 155/1’in emredici kuralı karşısında; imzasız tutanakların “resmî belge” niteliği kazanamayacağını, tahkikatın ancak usulüne uygun onaylanmış tutanaklarla yürütülebileceğini belirterek, sırf bu “imza eksikliği” (şekil sakatlığı) nedeniyle esasa girmeden yerel mahkeme kararlarını bozmaktadır.
HMK Madde 155 (Tutanağın İmzalanması) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Duruşma tutanağında hâkimin imzası unutulmuşsa dava düşer mi?
Hayır, dava düşmez ancak usuli bir sakatlık oluşur. İmzası unutulan tutanak hukuken geçerli kabul edilmez. Bu durum fark edildiğinde derhal hâkime veya kaleme başvurularak tutanağın elektronik olarak (veya fiziki ise ıslak imza ile) onaylanması sağlanmalıdır. Aksi takdirde Yargıtay sırf bu eksiklikten kararı bozabilir.
Okuma yazma bilmeyen biri davadan nasıl feragat edebilir?
Okuma yazma bilmeyen veya imza atamayan kişi, duruşmada hâkim huzurunda feragat beyanını sözlü olarak açıklar. Hâkim bu beyanı tutanağa yazdırır, kişiye yüksek sesle okur ve tutanağa parmak bastırır. HMK 155/2 gereğince tutanağa “sağ el başparmağıdır” gibi hangi parmağın basıldığı yazılır. Bu işlem için mahkemede ayrıca şahit (tanık) bulundurmaya gerek yoktur.
Elleri olmayan engelli bir kişi duruşma tutanağına nasıl onay verir?
HMK 155/2 uyarınca, parmak izi alınamayacak kadar bedensel engeli bulunan (elleri/parmakları olmayan) kişiler, kendilerine ait bir mühür veya özel bir işaret kullanarak tutanağı onaylayabilirler.
Duruşma sırasında alınan teknik (SEGBİS vb.) kayıtlar için ıslak imza gerekir mi?
Teknik kayıtların bizzat kendisine imza atılamaz. Ancak bu kayıtlar HMK 154/5 uyarınca bir “tespit tutanağına” bağlanır ve daha sonra yazıya dökülen “çözüm tutanakları”, yine hâkim ve zabıt kâtibi tarafından e-imza ile imzalanarak resmiyet kazanır.
Avukatların duruşma tutanağını mutlaka imzalaması zorunlu mudur?
Kural olarak avukatların veya tarafların genel duruşma tutanağını imzalama zorunluluğu yoktur; tutanağı hâkim ve kâtip imzalar. Ancak HMK 154/3-ç bendinde sayılan; davadan feragat, kabul, sulh, yeminin edası gibi davanın sonucunu doğrudan etkileyen beyanların altı, bizzat avukat veya ilgili tarafça imzalanmak zorundadır.
Tutanağa basılan parmak izinin hangi parmak olduğu yazılmazsa tutanak iptal olur mu?
HMK 155/2’de parmağın hangisi olduğunun belirtilmesi emredici bir kuraldır. Eğer bu belirtilmemişse tutanak şeklen sakat hale gelir. Taraflardan birinin o parmak izinin sahteliğini iddia etmesi halinde (özellikle ceza davaları veya miras uyuşmazlıklarında) çok ciddi ispat sorunları yaşanır. Bu nedenle avukatlar, parmak basılırken zaptın doğru yazıldığını kontrol etmelidir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.