Tarafların Duruşmaya Gelmemesi ve Davanın Açılmamış Sayılması (HMK Madde 150)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 150. maddesi, tarafların duruşmaya katılmaması veya davayı takip etmemesi halinde ortaya çıkacak usuli sonuçları düzenler. Uygulamada “dosyanın müracaata bırakılması” veya “işlemden kaldırılması” olarak bilinen bu durum, belirli süreler içinde yenileme yapılmadığında “davanın açılmamış sayılması” gibi çok ağır sonuçlar doğurur. Özellikle HMK 150/6 uyarınca bir dosyanın ancak iki kez işlemden kaldırılabileceği, üçüncü takipsizlikte doğrudan açılmamış sayılacağı kuralı, avukatların ve davanın taraflarının hak kaybına uğramaması için hayati önem taşır. Davanın açılmamış sayılması durumunda, dava dilekçesindeki talepler vaki olmamış sayılacağından zamanaşımının kesilmemiş gibi işlemeye devam etmesi en büyük risklerden biridir.
HMK Madde 150: Kanun Metni
MADDE 150- (1) Usulüne uygun şekilde davet edilmiş olan taraflar, duruşmaya gelmedikleri veya gelip de davayı takip etmeyeceklerini bildirdikleri takdirde dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir.
(2) Usulüne uygun şekilde davet edilmiş olan taraflardan biri duruşmaya gelir, diğeri gelmezse, gelen tarafın talebi üzerine, yargılamaya gelmeyen tarafın yokluğunda devam edilir veya dosya işlemden kaldırılır. Geçerli bir özrü olmaksızın duruşmaya gelmeyen taraf, yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez.
(3) Duruşma gününün belli edilmesi için tarafların başvurması gereken hâllerde gün tespit ettirilmemişse, son işlem tarihinden başlayarak bir ay geçmekle dosya işlemden kaldırılır.
(4) Dosyası işlemden kaldırılmış olan dava, işlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içinde taraflardan birinin dilekçe ile başvurusu üzerine yenilenebilir. Yenileme dilekçesi, duruşma gün, saat ve yeri ile birlikte taraflara tebliğ edilir. Dosyanın işlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak bir ay geçtikten sonra yenileme talebinde bulunulursa, yeniden harç alınır, bu harç yenileyen tarafça ödenir ve karşı tarafa yüklenemez. Bu şekilde harç verilerek yenilenen dava, eski davanın devamı sayılır.
(5) İşlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içinde yenilenmeyen davalar, sürenin dolduğu gün itibarıyla açılmamış sayılır ve mahkemece kendiliğinden karar verilerek kayıt kapatılır.
(6) İşlemden kaldırılmasına karar verilmiş ve sonradan yenilenmiş olan dava, ilk yenilenmeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz. Aksi hâlde dava açılmamış sayılır.
(7) Hangi sebeple olursa olsun açılmamış sayılan davadaki talep dahi vaki olmamış sayılır.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Bu madde ile kabul edilen hükümler, 1086 sayılı Kanunun 409 uncu maddesinin karşılığıdır. Hükümlerde bir değişiklik olmamakla beraber, birinci fıkrada bu hükümlerin uygulanabilmesi için her şeyden önce tarafların usulüne uygun davet edilmiş olmaları gerektiğine işaret edilmiştir. Takip edilmeyen dava dosyasının işlemden kaldırılmasından sonra yenilenme imkânı bulunduğu, bu işlemin yenileninceye kadar geçerli olduğu gözetilerek, fıkra metnine, 1086 sayılı Kanunun birinci fıkrasında yer alan, “yenileninceye kadar” ibaresi alınmamıştır.
Maddenin ikinci fıkrasında, bir tarafın gelmemesi hâlinde yapılacak işleme açıklık getirilmiştir. Esasen gelmeyen tarafa “Tarafların duruşmaya daveti” başlıklı 152 ve “Ön inceleme oturumuna davet” başlıklı 144 üncü maddelerde belirtildiği gibi, taraflara, sulh için gerekli hazırlığı yapmaları, duruşmaya sadece taraflardan birinin gelmemesi ve gelen tarafın yargılamaya devam etmek istemesi durumunda, gelmeyen tarafın, yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemeyeceği ve diğer tarafın, gelmeyenin muvafakati olmadan iddia ve savunmasını genişletebileceği yahut değiştirilebileceği hususlarına, davetiyede işaret etmek gerekir.
Maddenin üçüncü fıkrasının uygulama alanı son derece daraldığından, merci tayini gibi tarafın son işlemden haberdar olmadığı hâllerde, işlemden kaldırma süresinin, bu işlemin tebliğinden itibaren başlayacağı kabul edilmiştir.
Adalet Komisyonu Değişiklik Gerekçesi
Tasarının 155 nci maddesinin görüşülmesi esnasında aşağıdaki gerekçeler doğrultusunda önerge verilmiştir.
“Yeni düzenlemede kavram ve terimlerin doğru ve amacına uygun kullanılmasına özen gösterilmiştir. Bu sebeple hükmü düzenleyen maddede, yargılamanın usûle veya esasa ilişkin bir nihaî kararla sona ereceği, esasa ilişkin nihaî karara hüküm denileceği belirtilmiştir.
Davanın açılmamış sayılması, davanın usûlî bir sona erme hâlidir. Usûlî sona erme halleri ile esasa ilişkin sona erme halleri aynı sonucu doğurmaz. En azından kesin hüküm bakımından mutlak bir farklılık söz konusudur. Davanın açılmamış sayılmasının sonucu ve etkisi, diğer hükümler arasında düzenlenmemiş, en geniş uygulama alanı olan tarafların duruşmaya gelmemesinin sonuçları arasında düzenlenmiştir. Burada düzenlenmiş olmasına rağmen, fıkra “her ne sebeple olursa olsun” ifadesi ile tüm davanın açılmamış sayılması hâllerini kapsamaktadır.
Açılmamış sayılma, usûlî bir sona erme hali olarak, esasen etkisini sadece usûlî alanda doğurur, maddî hukuk alanına, o alanın zorunlu kıldığı durumlar dışında bir etkisi olmaz. Örneğin, dava açılmamış sayılsa da, artık karşı taraf kendisine tebligat yapıldıktan sonra durumu bilmediğini ileri süremeyeceği için iyiniyetli kabul edilemez. Bunun gibi, fiilî ve zorunlu etkisi dışında, açılmamış sayılmanın sonucu, o talebin hiç vaki olmaması, adeta yok farzedilmesidir. Ancak, uygulamada, bu durumla bağdaşmayan karar ve taleplere rastlanmakta, açılmamış sayılsa da, talebin farklı sonuçları olacağı kabul edilebilmektedir. Böyle bir durumda, davanın açılmamış sayılması ile sayılmaması arasındaki fark ortadan kalkmakta, kanun koyucunun amacı dışına çıkılmakta, usûlî bir karara –zorunlu ve doğal olmayan- maddî etki bağlanmaktadır. Bunun önüne geçmek için, açılmamış sayılan davadaki talebin de vaki olmamış sayılacağı düzenlenmiştir. Bu sebeple, açılmamış sayılan davada verilen dava dilekçesindeki talep miktarı, sonradan açılacak davalar bakımından önleyici veya sonuç doğurucu bir etki meydana getirmez. Açılmamış sayılan davanın dilekçesinde yer alan manevi tazminat talebi, açılmamış sayılma kararı ile vaki olmamış sayılacağından sonraki davalarda, açılmamış sayılan davadaki miktar ile bağlı kalınamayacaktır. Açılmamış sayılma kararının ilgili bulunduğu anlaşmazlık konusunda açılacak sonraki davanın dilekçesinde yer alacak talebin tür ve miktarını tayin, tamamen davacının tasarrufundadır. Yapılan düzenleme, hak ve adalet ilkesinin de bir gereğidir.
“Talebin vaki olmamış sayılması” kuralı, açılmamış sayılma sonucuna yol açan sebeplere göre değişmez. Bu kural, açılmamış sayılma sebeplerine bağlı olmaksızın, “açılmamış sayılma”nın temel bir sonucudur.
Yasa, açılmamış sayılmanın maddi ve şekli hukuk yönünden ortaya çıkacak diğer sonuçlar konusunda bilinçli bir susma içindedir. Çözüm, tamamen uygulama ve doktrine bırakılmıştır. Özellikle zorunlu ve fiilî bir etki doğurması dışında, maddî hukuk bakımından, açılmamış sayılan davanın mevcut kabul edilmemesi, sonuç doğurmaması gerekir. Maddedeki davanın açılmamış sayılması ile ilgili düzenleme, usulde öngörülen diğer açılmamış sayılma halleri için dahi genel hüküm niteliğindedir.”
Söz konusu değişiklik önergesi Komisyonumuzca kabul edilmiş ve bu bağlamda madde başlığında değişiklik yapılmış, ayrıca maddeye altıncı fıkradan sonra gelmek üzere fıkra eklenmiş ve madde teselsül nedeniyle 156 ncı madde olarak kabul edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
Dosyanın İşlemden Kaldırılması, Yenileme Süreleri ve Harç Durumu
Dosyanın “müracaata bırakılması” ve yenilenmesi süreçleri belirli sürelere ve şartlara bağlanmıştır. Aşağıdaki tabloda bu sürelerin hukuki sonuçları özetlenmiştir:
| Süre / Şart | Hukuki Sonuç | Harç Durumu |
|---|---|---|
| Duruşmaya Katılmama / Takipsiz Bırakma | Dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir. | – |
| İşlemden Kaldırılmadan İtibaren 1 Ay İçinde Yenileme | Dava kaldığı yerden devam eder. | Yeniden harç alınmaz. |
| İşlemden Kaldırılmadan İtibaren 1-3 Ay Arasında Yenileme | Dava kaldığı yerden devam eder. | Yeniden harç alınır. (Sadece yenileyen öder, karşı tarafa yükletilemez) |
| 3 Ay İçinde Yenilenmeme | Süre bitiminde dava açılmamış sayılır ve mahkemece resen kayıt kapatılır. | – |
| İlk Yenilemeden Sonra Takipsiz Bırakma (HMK 150/6) | Dava ancak bir kez daha takipsiz bırakılabilir (ikinci işlemden kaldırma). | 1-3 ay içinde yenilenirse yine harç ödenir. |
| Üçüncü Kez Takipsiz Bırakma | Dava anında açılmamış sayılır. Yenileme imkânı yoktur. | – |
Davanın Açılmamış Sayılması Kararının Zamanaşımı Üzerindeki Etkisi
HMK 150/7 uyarınca, davanın açılmamış sayılmasına karar verilmesi hâlinde “davadaki talep dahi vaki olmamış sayılır”. Bunun en büyük riski zamanaşımıdır. Dava açıldığında kesilen zamanaşımı süresi, dava açılmamış sayıldığında hiç kesilmemiş gibi işlemeye devam eder. Bu durum, özellikle zamanaşımı süresinin dolmak üzere olduğu davalarda dosyanın düşmesi halinde alacağın tamamen zamanaşımına uğramasına neden olur.
Yenileme Dilekçesinin Tebliği Zorunluluğu
Dosya işlemden kaldırıldıktan sonra yenileme dilekçesi verildiğinde, mahkeme yeni duruşma gününü ve saatini taraflara tebliğ etmek zorundadır. Yenileme dilekçesi usulüne uygun tebliğ edilmeden yapılacak bir duruşmada dosyanın yeniden işlemden kaldırılmasına karar verilemez.
Avukat Görüşü: Mazeret Dilekçelerinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
Duruşmaya mazeret bildirecekseniz, mazeret dilekçenizi mutlaka duruşma saatinden makul bir süre önce dosyaya sunun ve e-tebligat ya da UYAP üzerinden masrafın bulunduğunu teyit edin. Karşı tarafın “mazereti kabul etmiyoruz” diyerek dosyanın işlemden kaldırılmasını talep etmesi ve hâkimin mazereti reddetmesi durumunda dosya düşecektir. Özellikle ikinci yenilemeden sonraki (üçüncü) takipsizlikte dava direkt açılmamış sayılacağından, çok dikkatli olunmalıdır.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas: 2025/610, Karar: 2025/861
ÖZET: Hâkimlerin hukuki sorumluluğuna dayalı açılan bir davada, davacının duruşmalara katılmaması nedeniyle dosyanın iki kez yenilendiği (1. ve 2. yenileme zaptı düzenlendiği), ancak davacının daha sonraki karar oturumuna da SEGBİS’le haberdar olmasına rağmen katılmaması ve takipsiz bırakması üzerine HMK 150/6 uyarınca davanın doğrudan açılmamış sayılmasına karar verilmesinin hukuka uygun olduğuna dair emsal karardır.
Kararın Esası: Davacı, hakimlerin hukuki sorumluluğuna dayalı manevi tazminat davası açmıştır. Davacı iki farklı duruşmaya katılmamış, dosyası iki defa işlemden kaldırılmış ve her ikisinde de yenileme talebinde bulunarak davaya devam edilmiştir. Sonraki celselerde davacı duruşmaya katılmamıştır.
Yerel Mahkeme (Yargıtay 4. Hukuk Dairesi ilk derece sıfatıyla): HMK 150/6 maddesi gereğince işlemden kaldırılmasına karar verilmiş ve sonradan yenilenmiş davanın ilk yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamayacağı, aksi hâlde davanın açılmamış sayılacağı gerekçesiyle davanın açılmamış sayılmasına karar vermiştir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu: Kararı ve gerekçeyi usul ve yasaya uygun bularak kararı onamıştır.
Pratik Çıkarım: HMK 150/6 uyarınca; işlemden kaldırılmış ve sonradan yenilenmiş bir dava, ilk yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz. Yani bir dosya toplamda en fazla iki kez yenilenebilir. Davacı, üçüncü kez duruşmaya mazeretsiz katılmazsa veya mazereti reddedilirse, dosya artık müracaata (işlemden kaldırılmaya) bırakılmaz; mahkemece doğrudan davanın açılmamış sayılmasına karar verilir.
HMK Madde 150 (Davanın Açılmamış Sayılması) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Dosyanın işlemden kaldırılması (müracaata bırakılması) ne demektir?
Tarafların usulüne uygun davet edilmelerine rağmen duruşmaya gelmemesi veya davayı takip etmeyeceklerini bildirmeleri üzerine davanın geçici olarak durdurulması işlemidir.
Dosya işlemden kaldırıldıktan sonra ne kadar sürede yenilenmelidir?
Dosya işlemden kaldırıldığı tarihten itibaren en geç 3 ay içinde yenilenmelidir. İlk 1 ay içinde yenilenirse harç alınmaz, 1 ila 3 ay arasında yenilenirse yeniden başvuru harcı ödenmesi gerekir.
3 ay içinde yenilenmeyen dosyaya ne olur?
İşlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak 3 ay içinde yenilenmeyen davalar, sürenin dolduğu gün itibarıyla açılmamış sayılır ve mahkeme kendiliğinden karar vererek dosyayı kapatır.
Davanın açılmamış sayılması kesin hüküm oluşturur mu?
Hayır, davanın açılmamış sayılması esasa ilişkin bir karar değil, usuli bir karardır. Dolayısıyla kesin hüküm teşkil etmez. Zamanaşımı veya hak düşürücü süreler dolmamışsa aynı dava yeniden açılabilir. Ancak açılmamış sayılan davada sunulan talep hiç vaki olmamış sayılır ve zamanaşımını kesmez.
Bir dosya en fazla kaç kez işlemden kaldırılabilir?
Bir dosya en fazla iki kez işlemden kaldırılıp yenilenebilir. İlk yenilemeden sonra bir kez daha takipsiz bırakılan dosya yenilenebilir ancak üçüncü kez takipsiz bırakıldığında dosya işlemden kaldırılmaz, doğrudan davanın açılmamış sayılmasına karar verilir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.