Tahkikatın Sona Ermesi ve Davanın Aydınlanması (HMK Madde 146)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 146. maddesi, bir davanın en uzun ve kapsamlı aşaması olan “tahkikat” evresinin nasıl sona ereceğini düzenler. Mahkeme, tarafların sunduğu tüm delilleri toplamadan, tanıkları dinlemeden veya gerekli hallerde bilirkişi ve keşif incelemesi yaptırmadan keyfi olarak tahkikatı bitiremez. HMK 146’nın temel felsefesi “davanın yeterli derecede aydınlanması” şartıdır. Tüm deliller toplanıp dosya şüpheye yer bırakmayacak şekilde aydınlandığında, hâkim tahkikatın bittiğini taraflara bildirir. Eğer davanın sonucuna etki edecek tek bir delil bile toplanmadan tahkikat bitirilip karara gidilirse, bu durum Yargıtay ve İstinaf mahkemelerinde kesin bir “eksik inceleme” bozma sebebi sayılacaktır.
HMK Madde 146: Kanun Metni
MADDE 146- (1) Mahkeme, taraflarca gösterilmiş olan delillerin incelenmesinden sonra, davanın muhakeme ve hüküm için yeterli derecede aydınlandığını anlarsa, tahkikatın bittiğini kendilerine bildirir.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
1086 sayılı Kanunun 217 nci maddesinin birinci fıkrası hükmü muhafaza edilmekle birlikte, ikinci fıkra başka maddelerde düzenlendiğinden, tekrara sebebiyet vermemek için bu maddeye alınmamıştır. Ayrıca, tahkikat sona erdikten sonra dava da aydınlanmış sayılacağından, yeni delil ibrazı söz konusu olmayacaktır. Şayet dava aydınlanmamışsa, tahkikat da tamamlanmış sayılamayacağından, böyle bir durumda tahkikatın sona erdirildiğine de karar verilemez.
Hukuki İncelemeler
“Davanın Aydınlanması” Kavramı Ne Anlama Gelir?
HMK sisteminde “davanın aydınlanması”, hakimin dosyayı okuyup kendi iç dünyasında bir kanaate varması demek değildir. Davanın aydınlanması objektif bir kavramdır:
- Tarafların iddia ve savunmalarını ispat etmek için dayandıkları tüm yasal delillerin toplanmış olması,
- Çelişkili tanık veya bilirkişi beyanları varsa bu çelişkilerin giderilmiş olması,
- Çözülemeyen teknik hukuki durumlar için yeterli uzman görüşünün (bilirkişi) alınmış olması gerekir.
HMK 146 Kapsamında Tahkikatın Bitirilmesi Aşamaları Tablosu
| Tahkikat Aşaması | Mahkemenin Görevi | Tarafın (Avukatın) Görevi |
|---|---|---|
| Delillerin Toplanması | Müzekkereleri yazmak, belgeleri celp etmek. | Kurumlardan gelen cevapları takip edip dosyaya kazandırmak. |
| Delillerin Değerlendirilmesi | Tanık beyanları ve bilirkişi raporlarını hukuken tartmak. | Raporlara ve tanık beyanlarına süresi içinde itiraz etmek. |
| Aydınlanma Tespiti | Dosyada incelenecek başkaca bir husus kalıp kalmadığını belirlemek. | Eksik toplanan delil varsa mahkemeye hatırlatmak. |
| Tahkikatın Bitirildiğinin Bildirimi | Duruşmada “tahkikatın bittiğini” tutanağa geçirerek tefhim etmek. | Tahkikatın bitmesine itirazı varsa tutanağa (zapta) geçirtmek. |
Avukat Görüşü: Eksik İncelemeye Karşı Duruşmada Ne Yapılmalı?
Duruşma salonlarında en sık karşılaşılan sorunlardan biri, mahkemenin iş yükü sebebiyle dosyayı bir an evvel karara bağlamak istemesidir. Eğer mahkeme sizin sunduğunuz çok önemli bir delili toplamadan veya bilirkişi raporundaki ağır çelişkileri gidermeden “Dosyanın aydınlandığı anlaşıldı, tahkikatın bittiği bildirildi” şeklinde tutanak yazdırıyorsa, avukat olarak kesinlikle sessiz kalmamalısınız. Anında söz alarak; “HMK 146 uyarınca dosya henüz aydınlanmamıştır, zira X kurumundan istediğimiz kayıtlar gelmemiştir / Bilirkişi raporundaki haklı itirazlarımız karşılanmamıştır. Eksik incelemeyle tahkikatın bitirilmesine muvafakat etmiyoruz” beyanınızı tutanağa geçirtmeniz şarttır. Bu beyan, dosya İstinaf/Temyiz aşamasına gittiğinde bozma kararının en güçlü dayanağı olacaktır.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi Esas: 2014/5781, Karar: 2014/8307
ÖZET: HMK Madde 146 uyarınca, tarafların bildirdiği banka hesap kayıtları celp edilmeden ve incelenmeden, salt sunulan eksik dekontlarla “davanın aydınlandığı” varsayılarak tahkikatın bitirilip davanın kabulüne karar verilmesi eksik incelemedir ve mutlak bozma sebebidir.
Kararın Esası: Davacı kiralayan, ödenmeyen kira bedelleri için davalı kiracı aleyhine icra takibi başlatmış ve itirazın iptali davası açmıştır. Davalı kiracı, borca itiraz ederken kira bedellerinin bir kısmını davacının farklı banka hesaplarına havale yoluyla ödediğini savunmuştur. Yerel mahkeme, davalının banka hesaplarını incelemeden, sadece davalı tarafından ibraz edilen eldeki birkaç banka dekontu üzerinden hesaplama yaparak itirazın iptaline karar vermiştir.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin Kararı: Yargıtay, yerel mahkemenin kararını bozarken doğrudan HMK 146. maddeye dayanmıştır. Kararda özetle: “HMK’nun 146. maddesi uyarınca tahkikatın, taraflarca gösterilmiş olan tüm deliller incelenmesinden ve davanın hüküm için yeterli derecede aydınlandığının anlaşılmasından sonra bitirilmesi gerekir. Davalı taraf ödemelerin farklı banka hesaplarına yapıldığını iddia ettiğine göre, mahkemece ilgili banka kayıtlarının tamamının getirtilerek incelenmesi zorunludur. Mahkemece banka kayıtları üzerinde geniş çaplı inceleme yapılmaksızın, salt davalının sunduğu birkaç dekont üzerinden hesaplama yapılarak eksik araştırma ile yazılı şekilde karar verilmesi usul ve yasaya aykırıdır.” denilerek hüküm bozulmuştur.
Pratik Çıkarım: Mahkeme, “Elimdeki belgeler bana karar vermek için yeterli geldi” diyemez. Taraflardan biri bir banka kaydına veya resmi evraka dayanmışsa, HMK 146 emredici kuralı gereği o evrak kurumlardan getirtilip incelenmeden dava aydınlanmış sayılmaz ve tahkikat aşaması kapatılamaz.
HMK Madde 146 (Tahkikatın Bitirilmesi) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Tahkikat aşaması ne zaman biter?
Tahkikat aşaması, tarafların karşılıklı iddia ve savunmalarını ispat etmek amacıyla sundukları tüm yasal ve geçerli delillerin toplanıp incelendiği, varsa bilirkişi, keşif ve tanık dinleme işlemlerinin tamamlandığı ve mahkemenin davayı karara bağlamak için hukuken “yeterli aydınlanmaya” ulaştığını tutanağa geçirdiği an biter.
Mahkeme delillerimi toplamadan tahkikatı bitirirse ne yapmalıyım?
Eğer davanın esasına etki edecek önemli bir deliliniz mahkemece toplanmadan tahkikat bitiriliyorsa, duruşma esnasında mutlaka söz alarak “HMK 146 gereği davanın henüz aydınlanmadığını ve toplanmayan delilleriniz olduğunu” zapta (duruşma tutanağına) geçirtmelisiniz. Bu beyanınız İstinaf ve Temyiz mahkemesinde kararın “eksik inceleme” gerekçesiyle bozulmasını sağlayacaktır.
Tahkikat bittikten sonra yeni delil sunulabilir mi?
Hayır. HMK sistemi gereği, davanın aydınlandığı anlaşılarak tahkikatın bittiği açıklandıktan sonra kural olarak dosyaya yeni bir delil sunulamaz. Zira tahkikat bittikten sonra sözlü yargılama ve hüküm aşamasına geçilir. Ancak çok istisnai hallerde (örneğin belgenin resmi bir kurumdan yeni gelmesi veya mücbir sebep) HMK Madde 145 şartları oluşmuşsa hâkimin izniyle kabul edilebilir.
HMK 146 uyarınca davanın aydınlanması sadece hakimin takdirinde midir?
Hakimin dosyayı yeterince anladığını düşünmesi tek başına davanın aydınlandığı anlamına gelmez. Davanın aydınlanması objektif bir durumdur. Yasaya uygun olarak gösterilen deliller toplanmadan veya birbiriyle çelişen bilirkişi raporları arasındaki açık çelişki giderilmeden hakimin kendi takdiriyle “dosya aydınlandı” demesi hukuka aykırıdır.
İstinaf Mahkemesi eksik inceleme nedeniyle kararı kaldırır mı?
Evet. İlk derece mahkemesi HMK 146’ya aykırı davranarak davanın aydınlanması için gerekli delilleri toplamadan karar verdiyse, Bölge Adliye Mahkemesi (İstinaf) bu eksikliği tespit ettiğinde dosyayı esastan incelemeden doğrudan kaldırarak, eksik delillerin toplanması için kararı ilk derece mahkemesine geri gönderir (Gönderme Kararı).
Tahkikatın bittiğinin taraflara bildirilmesi zorunlu mudur?
Evet. HMK Madde 146 ve devamı maddeleri uyarınca hâkim, davanın aydınlandığını anladığında “tahkikatın bittiğini” taraflara duruşmada açıkça tefhim etmek (bildirmek) zorundadır. Bu bildirimin ardından sözlü yargılama için taraflara gün verilir veya hazır iseler hemen sözlü yargılamaya geçilir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.