Ön İncelemenin Kapsamı: Tahkikata Geçiş Yasağı ve Dava Şartları (HMK Madde 137)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 137. maddesi, HMK’nın getirdiği en önemli yeniliklerden biri olan “ön inceleme” aşamasının kapsamını belirler. HUMK döneminde bulunmayan bu aşama, dilekçeler teatisinin tamamlanmasından sonra ve tahkikata geçilmeden önce yapılması zorunlu bir ara aşamadır. Ön incelemede mahkeme; dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını tam olarak belirler, hazırlık işlemlerini yapar, tarafların delillerini sunmaları için gerekli işlemleri tamamlar ve tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder. Maddenin en kritik hükmü ikinci fıkrasında yer alır: Ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez. Bu kural, kanun koyucunun eski yargılama alışkanlıklarının devamını önlemek amacıyla koyduğu kesin bir emirdir.
HMK Madde 137: Kanun Metni
MADDE 137- (1) Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme yapılır. Mahkeme ön incelemede; dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını tam olarak belirler, hazırlık işlemleri ile tarafların delillerini sunmaları ve delillerin toplanması için gereken işlemleri yapar, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği davalarda onları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder ve bu hususları tutanağa geçirir.
(2) Ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Madde, hukukumuzda yeni kabul edilen bir yargılama aşamasını düzenlemektedir. Birinci fıkra, ön incelemenin kapsamını belirlemektedir. Ön incelemede hangi işlemlerin yapılacağı açıklanmıştır. Bunlar, usule ilişkin hususlarla, tahkikata hazırlık işlemleri, tarafların delillerini sunmaları ve toplanması için gerekli işlemlerdir. Bu aşamanın önemli bir amacı da tarafları sulhe ve özünde sulhü hedefleyen bir kurum olan arabuluculuğa gitmeye teşvik etmek; böylelikle onlar arasında bir anlaşma sağlanmasına uygun ortamı yaratmak suretiyle, uyuşmazlığın daha ileriki aşamalara gitmeden çözüme kavuşturulmasını gerçekleştirmektir.
İkinci fıkra ile uygulamadaki eski alışkanlıkların devam etmesinin kesin olarak önüne geçilmesi amaçlanmıştır. Ön inceleme işlemleri tamamlanmadan ve bu konuda gerekli kararlar verilmeden tahkikata başlanamaz ve tahkikat için duruşma günü tespit edilemez. Bu fıkra, ön inceleme aşamasının işlevini yerine getirmesi ve beklenen sonucu gerçekleştirmesi için açık bir emri içermektedir. Bu safhada tanık dinleme, belge inceleme, bilirkişi görüşü alma, keşif yapma ve yemin teklif etme gibi tahkikat işlemleri yapılamaz. Bu açık Kanun hükmüne aykırı davranış, hâkimin sorumluluğunu gerektirir.
Adalet Komisyonu Değişiklik Gerekçesi
Tasarının 142 nci maddesinin birinci fıkrasında geçen “yahut arabuluculuğa” ibaresi söz konusu müessesenin halen Tasarı aşamasında olup, kanunlaşma sürecinin tamamlanmamış olması sebebiyle, önerge doğrultusunda madde metninden çıkarılmış ve madde teselsül nedeniyle 143 üncü madde olarak kabul edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
Ön İncelemede Yapılacak İşlemler
HMK 137/1, ön inceleme aşamasında yapılması gereken işlemleri altı kalem halinde sıralamıştır:
- Dava şartlarının incelenmesi (HMK 114-115): Görev, yetki, taraf ehliyeti, dava ehliyeti, hukuki yarar gibi dava şartlarının mevcut olup olmadığı dosya üzerinden veya duruşmada incelenir. Dava şartı yoksa, davanın esasına girilmeksizin usulden ret kararı verilir.
- İlk itirazların incelenmesi (HMK 116-117): Yetki itirazı ve tahkim itirazı gibi ilk itirazlar, ön sorunlar gibi incelenir ve karara bağlanır.
- Uyuşmazlık konularının tam olarak belirlenmesi: Tarafların anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususlar tek tek tespit edilerek tutanağa geçirilir. Tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür.
- Hazırlık işlemlerinin yapılması: Eksik dilekçelerin tamamlatılması, gerekli tebligatların yapılması gibi hazırlık işlemleri tamamlanır.
- Delillerin sunulması ve toplanması için gerekli işlemler: Taraflara belge sunmaları veya başka yerden getirtilecek belgeler için gereken açıklamaları yapmaları için süre verilir (HMK 140/5).
- Sulhe veya arabuluculuğa teşvik: Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği davalarda, hâkim tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder.
“Tahkikata Geçilemez” Kuralının Anlamı ve Kapsamı (Fıkra 2)
HMK 137/2, kanun koyucunun yargılama düzenine verdiği önemi en net biçimde ortaya koyan hükümlerden biridir. Bu fıkra:
- Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata başlanamaz,
- Tahkikat için duruşma günü tespit edilemez,
- Bu aşamada tanık dinleme, bilirkişi raporu alma, keşif yapma ve yemin teklif etme gibi tahkikat işlemleri yapılamaz.
Gerekçede açıkça belirtildiği üzere, bu hükme aykırı davranış hâkimin sorumluluğunu gerektirir. Bu, kanun koyucunun uygulamadaki eski alışkanlıkların (HUMK döneminde tahkikata doğrudan geçme) devamını önlemek amacıyla getirdiği çok güçlü bir yaptırımdır.
Avukat Görüşü: Dosya Üzerinden Karar Verilebilecek Hâller
HMK 137 ile HMK 320 (basit yargılama usulü) arasındaki ilişki uygulamada çok tartışılmıştır. HMK 320/1, basit yargılama usulüne tabi davalarda “mümkün olan hâllerde” hâkime dosya üzerinden karar verme yetkisi tanır. Ancak bu yetkinin sınırları HGK tarafından netleştirilmiştir:
- Dosya üzerinden karar verilebilecek ön inceleme işlemleri: Yalnızca dava şartları ve ilk itirazlar. Bu hususta eksiklik varsa, duruşma açmaya gerek kalmaksızın karar verilebilir.
- Dosya üzerinden karar verilemeyecek hâller: Dava şartları ve ilk itirazlar dışındaki ön inceleme işlemleri (uyuşmazlık tespiti, sulhe teşvik, delil sunumu) ve davanın esasına ilişkin kararlar.
Dolayısıyla, davanın esasına yönelik bir karar verilecekse — bu basit yargılama usulüne tabi bir dava bile olsa — ön inceleme duruşması yapılmalı, taraflar dinlenmeli ve tahkikat tamamlanmalıdır.
Ön İncelemenin Yargılama Aşamaları İçindeki Yeri
HMK, ilk derece yargılamasını beş zorunlu aşamaya ayırmıştır:
| Aşama | Maddeler | İşlev |
|---|---|---|
| 1. Dilekçeler aşaması | HMK 118, 126-136 | Dava ve cevap dilekçelerinin karşılıklı verilmesi |
| 2. Ön inceleme | HMK 137-142 | Dava şartları, ilk itirazlar, uyuşmazlık tespiti, sulhe teşvik |
| 3. Tahkikat | HMK 143-293 | Delillerin incelenmesi, tanık dinleme, bilirkişi, keşif |
| 4. Sözlü yargılama | HMK 186 | Tarafların son sözlerinin alınması |
| 5. Hüküm | HMK 294 vd. | Kararın verilmesi |
Her aşama sırasıyla tamamlanmalıdır. Bir aşama tamamlanmadan sonraki aşamaya geçilmesi usul ihlali oluşturur.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas: 2020/728, Karar: 2022/237 (Ön İnceleme Yapılmadan Dosya Üzerinden Karar Verilmesinin Hukuki Dinlenilme Hakkını İhlali)
ÖZET: İştirak nafakasının artırılması davasında, basit yargılama usulüne tabi olmasına rağmen ön inceleme duruşması yapılmadan dosya üzerinden karar verilmesinin hukuki dinlenilme hakkını ihlal ettiğine dair emsal HGK kararı.
Kararın Esası: Davacı anne, boşanma kararıyla hükmedilen 1.000 TL iştirak nafakasının çocuğun büyüyen ihtiyaçlarını karşılamadığını ileri sürerek nafakanın 4.000 TL’ye artırılmasını talep etmiştir. Davalı baba, ekonomik durumların denk olduğunu ve çocuğun tüm ihtiyaçlarını karşıladığını savunmuştur. Her iki taraf da üçer tanık bildirmiştir.
Yerel mahkeme, HMK 320/1 uyarınca “basit yargılama usulünde dosya üzerinden karar verilebileceği” gerekçesiyle ön inceleme duruşması yapmadan ve tarafları dinlemeden dosya üzerinden nafakanın 3.000 TL’ye artırılmasına karar vermiştir.
Yargıtay 3. HD kararı bozmuştur. Yerel mahkeme iki kez direnmiştir:
- Birinci direnme: HGK tarafından, bozma sonrası taraflar dinlenmeden direnme kararı verilmesinin usule aykırı olduğu gerekçesiyle usulden bozulmuştur.
- İkinci direnme: Usul eksikliği giderilmiş, ancak aynı gerekçeyle direnilmiştir.
Yargıtay HGK oy birliğiyle:
- HMK 320/1’deki “mümkün olan hâllerde” ifadesinin, yalnızca dava şartları ve ilk itirazlar gibi dosya üzerinden çözülebilecek usul meseleleri için geçerli olduğunu,
- Davanın esasına yönelik bir karar verilecekse, basit yargılama usulüne tabi davalarda bile ön inceleme duruşması yapılması ve tarafların dinlenmesi gerektiğini,
- Hukuki dinlenilme hakkının (HMK 27, Anayasa m. 36, AİHS m. 6) yalnızca belirli bir yargılama usulü veya aşaması için değil, tüm yargılamalar ve her aşama için geçerli bir ilke olduğunu,
- Tarafların bildirdiği tanıklar dinlenmeden ve deliller değerlendirilmeden nafakanın esasına yönelik karar verilmesinin maddi gerçeğe aykırı sonuçlara yol açabileceğini tespit ederek direnme kararını bozmuştur.
Pratik Çıkarım: Bu karar, avukatlar ve hâkimler için net bir çerçeve çizer: HMK 320/1’deki “dosya üzerinden karar verme” yetkisi, davanın esasına yönelik kararlar için kullanılamaz. Basit yargılama usulüne tabi bir dava bile olsa, ön inceleme duruşması yapılmalı, uyuşmazlık noktaları belirlenmeli, gerekiyorsa tahkikat yürütülmeli ve tarafların hukuki dinlenilme hakkı korunmalıdır. HMK 137/2’deki “ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez” kuralı, bu bağlamda istisnası olmayan bir emirdir.
HMK Madde 137 (Ön İncelemenin Kapsamı) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Ön inceleme aşamasında tanık dinlenebilir mi?
Hayır. HMK 137/2 uyarınca ön inceleme aşamasında tahkikat işlemleri yapılamaz. Tanık dinleme, bilirkişi raporu alma, keşif yapma ve yemin teklif etme gibi işlemler tahkikat aşamasına aittir. Ön incelemede yalnızca dava şartları, ilk itirazlar, uyuşmazlık tespiti, sulhe teşvik ve delil sunumu için gereken işlemler yapılır.
Ön inceleme duruşması yapılmadan dava reddedilebilir mi?
Kısmen evet. Dava şartı yokluğu (görevsizlik, hukuki yarar yokluğu vb.) veya ilk itirazların kabulü gibi usule ilişkin kararlar, dosya üzerinden verilebilir. Ancak davanın esasına yönelik bir karar verilecekse, tarafların ön inceleme duruşmasına davet edilmesi ve dinlenmesi zorunludur.
Basit yargılama usulüne tabi davalarda da ön inceleme zorunlu mu?
Evet. HGK’nın 2020/728 E. sayılı kararında açıkça belirtildiği üzere, basit yargılama usulüne tabi davalarda bile HMK 320/1’deki “dosya üzerinden karar verme” yetkisi yalnızca dava şartları ve ilk itirazlarla sınırlıdır. Davanın esasına yönelik karar verilecekse ön inceleme duruşması yapılmalıdır.
Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilirse ne olur?
Bu durum, HMK 137/2’nin açık ihlali olup Yargıtay tarafından bozma sebebi yapılmaktadır. Gerekçede, bu hükme aykırı davranışın hâkimin sorumluluğunu gerektirdiği bile açıkça belirtilmiştir.
Ön inceleme ile tahkikat arasındaki fark nedir?
Ön inceleme, yargılamanın “hazırlık” aşamasıdır: dava şartları incelenir, uyuşmazlık noktaları tespit edilir, taraflar sulhe teşvik edilir. Tahkikat ise uyuşmazlığın “çözüm” aşamasıdır: tanık dinlenir, bilirkişi raporu alınır, keşif yapılır, deliller değerlendirilir. Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.