İlk İtirazların İleri Sürülmesi ve İncelenme Usulü (HMK Madde 117)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 117. maddesi, davalı tarafın medeni yargılamada “ilk itirazları” (yetki ve tahkim itirazı) mahkemeye sunma usulünü ve mahkemenin bu itirazları inceleme sırasını düzenleyen temel usul kuralıdır. HMK m. 117’nin en kritik unsuru, ilk itirazların sadece ve sadece süresi içinde sunulan cevap dilekçesiyle birlikte ileri sürülebileceği şartıdır. Aksi takdirde (örneğin ön inceleme duruşmasında veya ikinci cevap dilekçesinde sunulursa) mahkeme bu itirazları kesinlikle dinlemez. Usul ekonomisi ilkesi gereği, ilk itirazlar esasa girilmeden önce, ancak her zaman “dava şartlarından” (HMK m. 114) sonra incelenerek “ön sorun” prosedürüne göre karara bağlanır.
HMK Madde 117: Kanun Metni
(1) İlk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi hâlde dinlenemez.
(2) İlk itirazlar, dava şartlarından sonra incelenir.
(3) İlk itirazlar, ön sorunlar gibi incelenir ve karara bağlanır.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Bu maddede, ilk itirazların hep birlikte cevap dilekçesinde ileri sürülmesi gerektiği, aksi takdirde dinlenemeyeceği hususu vurgulanmış, aynı maddenin ikinci fıkrasında usul ekonomisi ilkesi göz önüne alınarak, davada zaman kaybının önlenmesi bakımından ilk itirazların dava şartlarından sonra incelenmesi öngörülmüştür. İlk itirazların incelenme usulünün yer aldığı üçüncü fıkrada ise bunların ön sorun gibi karara bağlanacağı ifade edilmiştir. İlk itirazların dava şartlarından sonra incelenmesi esası kabul edildiğinden, dava şartlarını incelemeye yetkili esas davaya bakacak olan mahkemenin, bu incelemeyi yapması işin doğası gereğidir. İlk itiraz neticesinde mahkemenin vereceği karar, yapılan ilk itirazın niteliğine göre oluşacaktır.
Hukuki İncelemeler
İlk İtirazların İleri Sürülme Zamanı ve Yöntemi (Cevap Dilekçesi Kuralı)
HMK m. 117/1, ilk itirazların (kesin olmayan yetki itirazı ve tahkim itirazı) hepsinin birlikte, cevap dilekçesinde ileri sürülmesini emreder. Bu, emredici ve hak düşürücü bir süredir.
- Süre Kaçırılırsa: Davalı cevap dilekçesi vermezse veya dilekçeyi yasal 2 haftalık süre geçtikten sonra sunarsa, içerisindeki ilk itirazlar mahkemece dikkate alınmaz (HMK m. 131).
- Parça Parça İleri Sürülemez: Davalı cevap dilekçesini vermiş ancak sadece yetki itirazında bulunmuşsa, henüz 2 haftalık cevap süresi dolmamış olsa dahi, ertesi gün ek bir dilekçeyle “tahkim itirazında” bulunamaz. İlk itirazlar tek seferde, cevap dilekçesinin içinde yer almalıdır.
İlk İtirazların İncelenme Sırası (Dava Şartları İle İlişkisi)
HMK m. 117/2’ye göre ilk itirazlar her zaman dava şartlarından (HMK m. 114) sonra incelenir. Bunun sebebi mahkemenin mantıksal sıralamasıdır. Bir mahkeme öncelikle “kendisinin davaya bakmaya görevli olup olmadığını”, “tarafların dava ehliyetinin bulunup bulunmadığını” veya “davanın hukuki yararı olup olmadığını” (dava şartları) incelemelidir. Eğer davada bir dava şartı eksikliği varsa (örneğin mahkeme görevsizse), dava doğrudan usulden reddedileceği için, davalının “yetki veya tahkim” konusundaki ilk itirazlarını incelemeye gerek kalmayacaktır.
İlk İtirazların Ön Sorun Gibi İncelenmesi Ne Demektir?
Maddenin 3. fıkrasına göre ilk itirazlar ön sorunlar (HMK m. 164) gibi incelenir. Yani mahkeme; ilk itirazı incelemeden davanın esasına (tanık dinleme, bilirkişi incelemesi vb.) geçemez. Mahkeme, davalının cevap dilekçesindeki ilk itirazını okur, davacıya bu konuda cevap (beyan) hakkı verir. Gerekirse sadece bu “ilk itiraz” konusunu aydınlatmak için tarafları ön inceleme duruşmasında dinler ve bu aşamada kararını verir. İlk itiraz haklı bulunursa dava usulden reddedilir (örneğin tahkim itirazı) veya dosya yetkili mahkemeye gönderilir (yetki itirazı). Reddedilirse davanın esasına girilir.
Avukat Görüşü: Süre Uzatım Talebi ve İlk İtiraz İlişkisindeki Ölümcül Hata
Aşağıda özetlenen Yargıtay HGK kararında da belirtildiği üzere, uygulamada tarafların en sık düştüğü hatalardan biri; cevap süresinin uzatılması (HMK m. 127) kurumu ile ilk itirazlar (HMK m. 117) arasındaki ilişkidir.
Davalı avukatı, 2 haftalık yasal süre içerisinde mahkemeye başvurarak “cevap süresinin 1 ay uzatılmasını” talep etmiş olabilir. Ancak mahkeme bu talebi inceleyip açıkça olumlu bir ara karar (kabul kararı) vermedikçe, yasal süre işlemez ve uzamaz. Eğer mahkeme bu talebi sehven veya bilerek cevapsız bırakırsa, davalı “nasılsa süre istedim” diyerek 1 aylık ek sürede cevap dilekçesi sunar ve içine de örneğin “Tahkim İtirazı” (ilk itiraz) koyarsa; Yargıtay bu itirazı “süresinde yapılmamış” kabul eder ve reddeder. Çünkü mahkeme kararı olmadan süre uzamamıştır. Bu nedenle tarafların, süre uzatım taleplerinin mahkemece karara bağlanıp bağlanmadığını UYAP üzerinden titizlikle takip etmeleri ve hak düşürücü sonuçlarla karşılaşmamaları hayati önem taşır.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas: 2021/855, Karar: 2022/129 (Cevap Süresinin Uzatılması Talebinin Karara Bağlanmaması Halinde İleri Sürülen Tahkim İtirazının Geçersizliği)
ÖZET: Davacı, davalı müteahhide karşı ayıplı işler nedeniyle tazminat davası açmıştır. Davalı vekili, yasal 2 haftalık cevap süresi içinde mahkemeden cevap süresinin 1 ay uzatılmasını talep etmiş, ancak mahkeme bu talebi gözden kaçırarak hiçbir karar vermemiştir. Davalı vekili ise ek süre istediğine güvenerek, uzatılmış süre içerisinde verdiği cevap dilekçesinde taraflar arasındaki sözleşmeye dayanarak “Tahkim İlk İtirazında” bulunmuştur. Yerel Mahkeme bu itirazı kabul edip davayı usulden reddetmiş, İstinaf kararı onamış ancak Yargıtay 15. Hukuk Dairesi bozmuştur.
Kararın Esası: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu direnme kararını bozmuştur. HGK gerekçesinde şu ifadelere yer vermiştir: HMK m. 127’ye göre hâkimin ek süre vermesi takdire bağlıdır, zorunluluk değildir. Davalının süre uzatım talebi mahkemece değerlendirilip açıkça kabul edilmemişse, süre uzatılmış sayılmaz. Süre uzatım talebinin akıbetini takip etmeyen davalı kendi kusurundan kaynaklanan sonuca katlanmalıdır. Somut olayda süre uzamadığından, yasal 2 haftalık süre bittikten sonra sunulan dilekçedeki HMK m. 117 kapsamındaki ‘Tahkim İtirazı’ (ilk itiraz) yasal süresi geçtikten sonra yapılmıştır. Mahkemenin süresinde yapılmayan tahkim itirazını reddederek işin esasına girmesi gerekir.
HMK Madde 117 (İlk İtirazların İleri Sürülmesi) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Cevap dilekçesini vermeden, ayrı bir dilekçeyle ilk itirazda bulunabilir miyim?
Hayır. HMK m. 117/1 çok açıktır: “İlk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır”. Cevap dilekçesinden ayrı olarak veya cevap dilekçesi verildikten hemen sonra (süresi geçmemiş olsa bile) sunulan ilk itirazlar reddedilir.
Mahkeme ilk itirazı ve esası aynı anda karara bağlayabilir mi?
Kural olarak hayır. HMK m. 117/3 uyarınca ilk itirazlar “ön sorun” gibi öncelikle incelenir. Mahkeme, önce davalının yetki veya tahkim gibi ilk itirazları hakkında bir olumlu veya olumsuz karar vermeli, esasa (delillerin toplanmasına) ondan sonra geçmelidir.
Davacı ilk itirazlara nasıl cevap vermelidir?
Davalı cevap dilekçesiyle ilk itirazda bulunduğunda, davacı bu itirazlara karşı iddia ve savunmalarını “Cevaba Cevap (Replik)” dilekçesinde açıkça belirtmelidir. Tarafların dilekçeler aşaması bittikten sonra hakim, ön inceleme duruşmasında bu sorunu tarafları dinleyerek karara bağlar.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.