İsticvapta Kıyasen Uygulanacak Tanıklık Hükümleri: Çekinme, Soru Sorma ve Tercüman (HMK Madde 175)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 175. maddesi, isticvap kurumunun mevcut düzenlemesinde açıkça ele alınmamış bazı usul meselelerini çözmek için tanıklık hükümlerine atıfta bulunan bir “köprü” normudur. Tarafın isticvabı, onun bir tür kendi aleyhine tanıklığıdır; ancak taraf, aynı zamanda davanın süjesidir. Bu çifte konumu nedeniyle bazı tanıklık kuralları —örneğin sır nedeniyle çekinme, menfaat ihlâli nedeniyle çekinme, soru yöneltme usulü ve tercüman kullanımı— isticvapta da uygulama alanı bulmakta; fakat isticvabın niteliğiyle bağdaşmayan bazı kurallar (örneğin yemin) uygulanmamaktadır. Madde bu ilişkiyi “niteliğine aykırı düşmediği sürece” formülüyle kurmakta ve pratik bir esneklik sağlamaktadır.
HMK Madde 175: Kanun Metni
Kıyasen uygulanacak hükümler
MADDE 175- (1) Tanıklığa ilişkin 249, 250, 259 ilâ 263 üncü madde hükümleri niteliğine aykırı düşmediği sürece isticvapta da uygulanır.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Tarafın isticvabı tarafın bir nevi tanıklığıdır. Bu sebeple tanıklığa ilişkin sır nedeniyle çekinmeye dair 252, menfaat ihlâli tehlikesi nedeniyle çekinmeye dair 253 üncü maddeler ile tanıkların mahkeme huzurunda dinlenmesine, tanığın dinlenmeden önce bilgilendirilmesine, tanığın dinlenilme şekline, karşı tarafın isteği üzerine soru yönlendirilmesine, karşı tarafın doğrudan soru yönlendirme yasağına ve gerektiğinde tercüman veya bilirkişi kullanılmasına ilişkin 262 ila 267 nci maddelerin isticvabın niteliğine aykırı olmadıkça, burada da uygulanacağı hükmüne bu maddede yer verilmiştir.
[!NOT] HMK 175 atıf yaptığı madde numaraları; Adalet Komisyonu’nun teselsül sürecindeki değişikliklerle birlikte kanun metninde 249, 250 ve 259-263. maddeler olarak nihaî şeklini almıştır. Gerekçede yer alan madde numaraları (252, 253, 262-267) ise Tasarı’nın ilk şekline aittir.
Hukuki İncelemeler
İsticvapta Kıyasen Uygulanan Tanıklık Hükümleri Tablosu
HMK 175 kapsamında isticvapta uygulanacak tanıklık hükümleri, “niteliğine aykırı düşmeme” koşuluna tabidir. Aşağıdaki tablo, hangi kuralların uygulandığını ve hangilerinin isticvabın doğasıyla bağdaşmadığı için uygulanamayacağını özetlemektedir.
| Tanıklık Hükmü | Konusu | İsticvapta Uygulanır mı? |
|---|---|---|
| HMK m. 249-250 | Tanıklıktan çekinme hakkı (sır, menfaat ihlâli) | Evet — Taraf da sır veya ciddi zarar gerekçesiyle çekinebilir. |
| HMK m. 259 | Tanığın mahkeme huzurunda dinlenmesi | Evet — İsticvap da kural olarak mahkeme huzurunda yapılır. |
| HMK m. 260-261 | Tanığın dinlenmeden önce bilgilendirilmesi ve yemini | Kısmen — Bilgilendirme uygulanır; ancak yemin isticvabın niteliğiyle bağdaşmaz. |
| HMK m. 262-263 | Soru yöneltme usulü; doğrudan soru yasağı | Evet — Karşı taraf hâkim aracılığıyla soru sorabilir; doğrudan soru yöneltemez. |
“Niteliğine Aykırı Düşmeme” Ölçütü: Hangi Kurallar Uygulanamaz?
HMK 175’in getirdiği kıyasen uygulama, kayıtsız şartsız değildir. İsticvabın tanıklıktan ayrılan temel özellikleri göz önünde bulundurulduğunda, şu tanıklık kuralları isticvapta uygulanamaz:
- Yemin: Tanıklar yeminle dinlenirken isticvap olunan taraf yemin ettirilmez. Tarafın aleyhine beyan vermesi zaten “gerçeği söyleme hatırlatması” (HMK 173/2) yoluyla güvence altına alınmıştır.
- Tanıklık Ücreti: Tanıklar giderleri karşılanarak çağrılır; isticvap olunan taraf ise bu güvenceden yararlanamaz.
- Zorla Getirme: Tanık gelmezse zorla getirilir; taraf ise gelmezse HMK 171 kapsamında ikrar yaptırımı uygulanır.
Avukat Görüşü: İsticvapta “Sır Nedeniyle Çekinme” Hakkını Doğru Kullanın!
HMK 249 kapsamındaki sır nedeniyle çekinme hakkı, isticvapta da uygulanmakla birlikte pratik sınırları dar tutulmuştur. Bir tarafın “bu vakıa hakkında sır sahibiyim, cevap vermeyeceğim” demesi, her durumda geçerli bir çekinme gerekçesi değildir. Zira isticvabın konusu “davanın temelini oluşturan ve tarafın aleyhine olan vakıalar”dır (HMK 169/2); taraf bu vakıalar hakkında zaten bir ölçüde bilgi sahibidir. Çekinme hakkının gerçek anlamda devreye girebileceği alan, tarafın üçüncü bir kişiye ait sırrı barındıran vakıalara ilişkin sorularla karşılaşmasıdır. Bu hâlde bile çekinme gerekçesi hâkim tarafından değerlendirilir; gerekçesiz çekinme ise doğrudan ikrar sonucunu doğurabilir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi Esas: 2022/2378, Karar: 2022/5810 (Aleyhe Bozma Yasağı, Usuli Kazanılmış Hak ve Bozma Sonrası Islah)
ÖZET: Yalnızca davalının temyizi üzerine verilen bozma kararına uyan mahkemenin, usuli kazanılmış hak ilkesi ve aleyhe hüküm verme yasağı nedeniyle davacı lehine önceki karardan daha yüksek bir bedele hükmedemeyeceği; ayrıca bozma kararını hükümsüz kılacak nitelikte yapılan ıslahın dikkate alınamayacağı hakkındadır.
Kararın Esası:
- Davacı, davalının hilesi nedeniyle tapu iptali ve 50.000 TL bedelin tahsilini talep etmiş; Daire kararla saptanan bedel üzerinden yeniden inceleme yapılmasını isteyerek bozmuştur.
- Yalnızca davalı temyiz ettiğinden aleyhe bozma yasağı uygulanmakta; dolayısıyla bozma sonrası kararda davalı aleyhine 50.000 TL’yi aşan bir bedele hükmedilemezdi.
- Mahkeme bozma kararına uymuş; ancak davacı, ıslah yoluyla talep miktarını 93.540 TL’ye çıkartmış ve mahkeme bu ıslahı kabul ederek artırılmış bedele hükmetmiştir.
- Yargıtay’ın Tespiti: Bozma kararına uymakla oluşan usuli kazanılmış hak ortadan kaldırılamaz. Davacının ıslahı, bozma kararının yarattığı hukuki durumu fiilen geçersiz kılmaktadır. Aleyhe hüküm verme yasağı kapsamında davalı aleyhine 50.000 TL’yi aşan bir bedele hükmedilmesi hatalıdır.
- Hukuki Sonuç: Karar davalı yararına BOZULMUŞTUR.
HMK Madde 175 (İsticvapta Kıyasen Uygulanan Kurallar) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
İsticvap olunan taraf yemin eder mi?
Hayır. Yemin, tanıklığın karakteristik bir unsurudur ve isticvabın niteliğiyle bağdaşmaz. HMK 175 kapsamındaki kıyasen uygulama, yemini kapsamamaktadır.
Karşı taraf isticvap sırasında doğrudan soru sorabilir mi?
Hayır. HMK 262 kıyasen uygulanır; karşı taraf sorularını hâkim aracılığıyla yöneltir. Doğrudan soru yöneltme yasağı isticvapta da geçerlidir.
İsticvap olunan taraf sır gerekçesiyle bazı sorulara cevap vermekten kaçınabilir mi?
Evet, ancak bu hak dardır. Gerekçesiz veya hâkimce kabul edilmeyen bir çekinme, ikrar sayılma sonucunu doğurabilir. Çekinme gerekçesinin somut ve inandırıcı biçimde ortaya konulması zorunludur.
İsticvapta tercüman kullanılabilir mi?
Evet. HMK 263 kıyasen uygulanır; Türkçe bilmeyen veya duyma/konuşma güçlüğü olan taraf için tercüman ya da bilirkişi görevlendirilir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.