İsticvapta Bizzat Gelme Zorunluluğu, İstinabe ve Uzaktan Sorgulama (HMK Madde 172)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 172. maddesi, isticvabın nasıl ve nerede yapılacağını belirleyen usul hükmüdür. Temel kural, isticvap olunacak kişinin bizzat mahkeme salonuna gelmesidir; zira hâkimin gerçeği ortaya çıkarması için tarafla doğrudan temas kurması, sorduğu soruları yüz yüze gözlemleyebilmesi büyük önem taşır. Bu doğrudanlık ilkesinin somut tezahürüdür. Ancak madde, bu katı kuralı iki önemli istisnaya bağlamıştır: mahkemenin bulunduğu il dışında oturan kişiler için önce ses ve görüntü nakli yolunu, bu da mümkün değilse istinabe yolunu açmış; hastalık, engellilik veya benzeri engellerle mahkemeye gelemeyen kişiler içinse tarafın bulunduğu yerde sorgulama yapılmasına imkân tanımıştır. Yargıtay uygulaması, cevap vermeyen davalının imzasına ihtiyaç duyulan durumlarda isticvap yoluna başvurulmadan doğrudan bilirkişi incelemesine gidilmesini “eksik inceleme” olarak nitelendirmektedir.
HMK Madde 172: Kanun Metni
Bizzat isticvap olunma
MADDE 172- (1) İsticvap olunacak kimsenin bizzat gelmesi gereklidir. Ancak, isticvap olunacak kişi, mahkemenin bulunduğu il dışında oturuyor ve bulunduğu yerde aynı anda ses ve görüntü nakledilmesi yolu ile isticvap olunması mümkün değil ise istinabe yolu ile isticvap olunur.
(2) İsticvap olunacak kimse hastalık, engellilik veya benzeri sebeplerle mahkemeye bizzat gelemeyecek durumda ise bulunduğu yerde isticvap olunur.
(Not: İkinci fıkrada yer alan “sakatlık” ibaresi, 25/04/2013 tarihli ve 6462 sayılı Kanunun 1. maddesiyle “engellilik” olarak değiştirilmiştir.)
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Maddenin birinci fıkrasına, 1086 sayılı Kanunun 232 nci maddesi sadeleştirilerek alınmıştır. Birinci fıkranın ikinci cümlesi ise yeni bir hükümdür. İmkân oldukça tarafın hüküm verecek hâkimle yüz yüze gelmesinde, gerçeğin ortaya çıkması bakımından fayda umulmuş, mahkemenin yargı çevresi dışında fakat mahkemenin bulunduğu ilde bulunan kişilere dahi mahkemeye gelme mecburiyeti getirilmiştir. Ancak mahkemenin bulunduğu il dışında oturanlar için ses ve görüntü nakline ilişkin teknik imkânlardan yararlanmak suretiyle bunun sağlanması öngörülmüştür. İsticvap olunacak kişi, mahkemenin bulunduğu il dışında olur, ses ve görüntü nakline ilişkin tekniklerden yararlanma imkânı da bulunmazsa, istinabe yoluyla isticvap edilir.
Adalet Komisyonu Değişiklik Gerekçesi
Tasarının 176 ncı maddesinde, medeni yargılama hukukundaki kullanımıyla uyum sağlamak amacıyla, madde başlığında geçen “edilme” ibaresi “olunma”, birinci ve ikinci fıkralarında geçen “edilecek”, “edilmesi”, “edilir”, “edilecek” ve “edilir” ibareleri sırasıyla “olunacak”, “olunması”, “olunur”, “olunacak” ve “olunur” şeklinde değiştirilmiş ve madde teselsül nedeniyle 178 inci madde olarak kabul edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
İsticvap Usulünün Uygulanma Sırası: Kural ve İstisnalar
HMK 172 uyarınca isticvabın nerede ve nasıl yapılacağı, kademeli bir öncelik sırasına bağlanmıştır. Hâkim bu sırayı atlayarak doğrudan bir sonraki yönteme geçemez.
| Öncelik Sırası | Uygulama Yöntemi | Şartı |
|---|---|---|
| 1. Tercih | Bizzat Mahkemeye Gelme | Tarafın mahkemenin bulunduğu ilde olması veya gelebilecek durumda olması. |
| 2. Tercih | Ses ve Görüntü Nakli (e-Duruşma/SEGBİS) | Tarafın il dışında olması VE ses-görüntü nakli teknik olarak mümkün olması. |
| 3. Tercih | İstinabe (Talimat Yoluyla Sorgulama) | Tarafın il dışında olması VE ses-görüntü naklinin mümkün olmaması. |
| Ayrı Hüküm | Bulunduğu Yerde Sorgulama | Tarafın hastalık, engellilik vb. sebeple mahkemeye bizzat gelememesi. |
“Yargı Çevresi Dışında Fakat Aynı İldeki” Kişilerin Durumu
Kanun gerekçesinde özellikle vurgulanan bu husus pratikte sıklıkla gözden kaçmaktadır. Mahkemenin yargı çevresi (ilçe) dışında olsa bile, taraf mahkemenin bulunduğu il içindeyse bizzat mahkemeye gelmekle yükümlüdür. Örneğin dava Ankara Batı Asliye Hukuk Mahkemesi’nde görülüyor, taraf ise Ankara Keçiören’de ikamet ediyorsa; farklı bir yargı çevresinde olmasına rağmen Ankara ili içinde bulunduğundan bizzat duruşmaya gelmesi zorunludur. İstinabe yolu ancak farklı bir il için açılmıştır.
Avukat Görüşü: Cevap Vermeyen Davalıda İsticvap Yolunu Atlamak Bozma Sebebidir!
Uygulamada en sık yapılan hatalardan biri şudur: davaya cevap vermeyen veya imzayı inkâr eden davalı taraf olduğunda, avukat doğrudan bilirkişi incelemesi talep eder. Oysa Yargıtay’ın yerleşik içtihadına göre (bkz. aşağıdaki 19. HD kararı), özellikle imzanın inkâr edildiği veya sözleşme içeriğinin tartışmalı olduğu hallerde mahkemenin öncelikle davalıya usulüne uygun isticvap davetiyesi çıkararak beyanını alması, ardından imza inkârı varsa grafoloji incelemesi yaptırması gerekmektedir. Bu aşama atlanarak doğrudan bilirkişi raporu alınması, Yargıtay tarafından “eksik inceleme” olarak değerlendirilmekte ve bozma sebebi teşkil etmektedir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay 19. Hukuk Dairesi Esas: 2014/7160, Karar: 2014/9571 (Cevap Vermeyen Davalıya İsticvap Davetiyesi Çıkarılmadan Hüküm Kurulamayacağı)
ÖZET: Davaya cevap vermeyen ve bu nedenle davacı iddialarını inkâr etmiş sayılan davalıya, imzasının yer aldığı sözleşmeler eklenerek usulüne uygun isticvap davetiyesi çıkarılmadan ve gerektiğinde imza incelemesi yaptırılmadan eksik incelemeyle hüküm kurulmasının bozma sebebi teşkil ettiği hakkındadır.
Kararın Esası:
- Davacı vekili, taraflar arasında akdolunan sözleşmeler kapsamında akaryakıt alım satımı ve tank tesliminden doğan 42.101,21 TL tazminat alacağının tahsilini talep etmiştir.
- Davalı, dava dilekçesinin tebliğine rağmen davaya cevap vermemiştir. Cevap vermemek, davacı iddialarını inkâr anlamına geldiğinden uyuşmazlık çekişmeli olarak devam etmiştir.
- Yerel mahkeme, bilirkişi raporuna dayanarak davayı kabul etmiştir.
- Yargıtay 19. HD’nin Tespiti: Davaya cevap vermeyen davalının inkâr ettiği anlaşılmaktadır. Bu durumda davacı tarafça delil olarak dayandığı sözleşmeler eklenerek davalıya usulüne uygun isticvap davetiyesi çıkarılması, beyanı alınması ve imzaların inkâr edilmesi hâlinde gerekirse imza incelemesi (grafoloji) yaptırılması zorunludur.
- Hukuki Sonuç: Bu aşamalar tamamlanmadan, eksik incelemeyle kurulan hüküm davalı yararına BOZULMUŞTUR.
HMK Madde 172 (Bizzat İsticvap Olunma) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Aynı şehirde farklı bir ilçede oturan taraf isticvap için bizzat gelmek zorunda mıdır?
Evet. HMK 172 ve gerekçesi uyarınca istinabe yolu yalnızca mahkemenin bulunduğu il dışında ikamet edenler için açılmıştır. Aynı il içindeki farklı bir ilçede yaşıyor olmak, bizzat gelme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Ses ve görüntü nakli her zaman istinabeden önce mi denenmelidir?
Evet. Kanunun öngördüğü öncelik sırası bu yöndedir. Ses ve görüntü nakli (e-Duruşma veya SEGBİS) teknik olarak mümkünse önce bu yola başvurulur; ancak teknik altyapı yoksa istinabe yoluna gidilebilir.
Hastalık nedeniyle mahkemeye gelemeyen taraf için ne yapılır?
HMK 172/2 uyarınca mahkeme, tarafın bulunduğu yere giderek (ev, hastane vb.) isticvabı orada gerçekleştirir. Bu durum için ayrı bir davetiye düzenlenmesi ve tarafın durumunu belgeleyen (sağlık raporu vb.) belgelerin sunulması gerekir.
Davaya cevap vermeyen davalı için isticvap zorunlu mudur?
Yargıtay içtihadına göre, davaya cevap vermeyen ve sözleşmedeki imzası tartışmalı olan davalıya isticvap davetiyesi çıkarılmadan doğrudan bilirkişi incelemesine gidilmesi “eksik inceleme” teşkil etmektedir. Bu nedenle uygulamada isticvap aşamasının atlanmaması büyük önem taşır.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz.