e-Duruşma, SEGBİS ve Uzaktan Duruşma İcrası (HMK Madde 149)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 149. maddesi, Türk yargı sisteminin teknolojiyle entegrasyonunun (UYAP) en somut ve devrim niteliğindeki adımıdır. Klasik usulde hakimin, tarafların ve tanıkların aynı mahkeme salonunda fiziksel olarak bulunması (doğrudanlık ilkesi) zorunlu iken, HMK 149 bu kurala modern bir istisna getirmiştir. Bu madde sayesinde avukatlar ofislerinden çıkmadan “e-Duruşma” sistemiyle davanın esasına yönelik işlemleri yapabilmekte, başka şehirdeki tanıklar veya cezaevindeki taraflar mahkemeye getirilmeden “SEGBİS” (Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi) aracılığıyla dinlenebilmektedir. Özellikle 2020 yılında yapılan değişikliklerle kapsamı genişletilen bu madde, usul ekonomisi (emek, zaman ve masraf tasarrufu) ilkesinin yargılamadaki en büyük teminatıdır.
HMK Madde 149: Kanun Metni
MADDE 149- (1) Mahkeme, taraflardan birinin talebi üzerine talep eden tarafın veya vekilinin, aynı anda ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla bulundukları yerden duruşmaya katılmalarına ve usul işlemleri yapabilmelerine karar verebilir.
(2) Mahkeme resen veya taraflardan birinin talebi üzerine; tanığın, bilirkişinin veya uzmanın aynı anda ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla bulundukları yerden dinlenilmesine karar verebilir.
(3) Mahkeme, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri dava ve işlerde ilgililerin, aynı anda ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla bulundukları yerden dinlenilmesine resen karar verebilir.
(4) Mahkeme, fiilî engel veya güvenlik sebebiyle duruşmanın il sınırları içinde başka bir yerde yapılmasına, yargı çevresi içinde yer aldığı bölge adliye mahkemesi adalet komisyonunun uygun görüşünü alarak karar verebilir.
(5) Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar yönetmelikte belirlenir.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Madde, taraflara modern teknolojiden ve Adalet Bakanlığınca uygulamaya konulan Ulusal Yargı Ağı Projesinden (UYAP) yararlanma imkânı hazırlamaktadır. Bu yolla, yargılamanın herhangi bir işlemine uzaktan katılma, tarafın isticvabı, şahidin veya bilirkişinin dinlenilmesi mümkün olacak, hâkim uzaktan da olsa delillerle bizzat temas kuracak; Anayasanın da amir hükmü olan “usul ekonomisi çerçevesinde daha az emek ve daha az masrafla” davanın karara bağlanması sağlanacaktır. Maddenin birinci fıkrasında, yapılan işleme muhatap olmayan tarafın, bu işlemi görüntü ve ses nakli yoluyla izlemesi mümkün hâle getirilmekte, ikinci fıkrada ise tanığın, bilirkişinin ya da tarafın başka bir yerden elektronik araçlarla dinlenmesine imkân yaratılmaktadır. Bu işlemlere ait masrafın, o işlemin elektronik ortamda yapılmasını isteyen tarafın yatırdığı avanstan karşılanacağı tabiîdir.
Hukuki İncelemeler
Uygulamada HMK 149: e-Duruşma ve SEGBİS Arasındaki Fark Nedir?
Her ne kadar kanun metni her ikisini de “ses ve görüntü nakledilmesi” olarak tanımlasa da, adliye pratiğinde iki farklı sistem uygulanmaktadır:
- e-Duruşma (Avukatlar ve Taraflar İçin): Avukatın veya (elektronik imzası olan) tarafın, akıllı telefon, tablet veya bilgisayar kamerası aracılığıyla kendi ofisinden/evinden duruşmaya bağlanmasıdır. E-Duruşma uygulaması üzerinden UYAP şifreleriyle sisteme girilir ve duruşma salonundaki dev ekran üzerinden hakimle doğrudan iletişim kurulur.
- SEGBİS (Tanık, Bilirkişi ve Mahpuslar İçin): Kişinin bulunduğu yerdeki başka bir adliyenin SEGBİS odasına giderek, oradaki memur nezaretinde resmi kamera sistemiyle asıl mahkemeye bağlanmasıdır. Tanıklar ve cezaevindeki kişiler kural olarak e-Duruşma ile cep telefonundan bağlanamazlar; kimlik tespiti güvencesi için SEGBİS salonuna gitmek zorundadırlar.
HMK 149 Uyarınca Uzaktan Katılımın Şartları Tablosu
| Katılacak Kişi | Uygulama Yöntemi | Hâkimin İzni / Kararı Durumu | Kimlik Tespiti |
|---|---|---|---|
| Taraf Vekili (Avukat) | e-Duruşma Sistemi | Talebe bağlıdır (Genelde kabul edilir) | E-İmza / Mobil İmza ile giriş |
| Tanık / Bilirkişi | SEGBİS (Diğer Adliyeden) | Tarafların talebi veya Mahkeme resen karar verebilir | İstinabe olunan mahkeme personeli yapar |
| Cezaevindeki Taraf | SEGBİS (Cezaevinden) | Mahkeme resen veya tarafların talebiyle karar verebilir | İnfaz Kurumu personeli yapar |
Avukat Görüşü: e-Duruşma Talebi İçin 24 Saat Kuralına Dikkat!
Avukatlık pratiğinde HMK 149’un nimetlerinden faydalanmanın altın kuralı zamanlamadır. Adalet Bakanlığı’nın belirlediği usul ve esaslara göre, bir avukatın e-Duruşma sistemiyle duruşmaya ofisinden katılabilmesi için, UYAP Avukat Portalı üzerinden duruşma saatinden en az 24 saat önce e-duruşma talebi göndermesi zorunludur. Duruşmaya 2 saat kala “Yetişemiyorum, e-Duruşma açayım” deme hakkınız teknik olarak yoktur, sistem buna izin vermez. Ayrıca talebi göndermek yetmez; duruşma sabahı UYAP sistemini kontrol ederek hâkimin e-Duruşma talebinizi onaylayıp onaylamadığını (sistemi aktif edip etmediğini) mutlaka teyit etmelisiniz. Aksi halde duruşmaya mazeretsiz katılmamış sayılır ve dosyanızın düşmesi (HMK 150) riskiyle karşı karşıya kalırsınız.
HMK Madde 149 (e-Duruşma ve SEGBİS) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
HMK 149 uyarınca e-Duruşma talebimi mahkeme reddedebilir mi?
Evet. e-Duruşma mutlak bir hak değil, hakimin takdirine bağlı bir imkândır. Mahkeme, davanın niteliği (örneğin belgede sahtelik incelemesi yapılacak olması veya gizli celse yapılması) ya da adliyedeki teknik altyapı eksikliği sebebiyle talebinizi reddederek duruşmaya fiziken gelmenizi isteyebilir.
Tanıklar e-Duruşma linki ile cep telefonundan bağlanabilir mi?
Hayır. HMK 149 ve ilgili yönetmelikler uyarınca tanıkların, yemin edecek kişilerin ve bilirkişilerin evlerinden cep telefonu kamerasıyla duruşmaya katılmalarına izin verilmez. Bu kişiler, kimlik tespitlerinin resmi memur eliyle yapılabilmesi için bulundukları ildeki adliyenin SEGBİS salonuna gitmek zorundadır.
e-Duruşma sırasında internetim koparsa ne olur?
Duruşma esnasında teknik bir arıza (internet kopması, elektrik kesintisi) yaşanırsa, mahkeme kısa bir süre bağlantının yeniden kurulmasını bekler. Bağlantı kurulamazsa bu durum tutanağa yazılır. Genellikle bu teknik arızalar tarafın kusuru sayılmadığından, mahkeme hak kaybı yaşatmamak adına duruşmayı başka bir güne erteler.
Başka şehirdeki bir davam için SEGBİS talep edebilir miyim?
Evet. Örneğin İstanbul’da yaşıyorsunuz ancak davanız Erzurum’da görülüyor. Erzurum mahkemesinden, bulunduğunuz İstanbul adliyesindeki SEGBİS salonundan duruşmaya katılmak için talepte bulunabilirsiniz. Hâkim kabul ederse, duruşma saatinde İstanbul adliyesindeki ilgili salona giderek ekrandan duruşmaya katılırsınız.
e-Duruşma yapabilmek için avukatların hangi donanımlara ihtiyacı vardır?
Avukatların e-Duruşma sistemine girebilmeleri için aktif bir E-İmza veya Mobil İmza, UYAP sistemine kayıtlılık, kameralı ve mikrofonlu bir bilgisayar veya akıllı telefon ile e-Duruşma mobil uygulamasının cihazlarında yüklü olması yeterlidir.
Mahkeme heyeti duruşmayı adliye dışına (başka bir yere) taşıyabilir mi?
Evet. HMK 149/4 fıkrası uyarınca, çok ağır fiilî engeller (örneğin adliye binasının depremde hasar görmesi) veya yüksek güvenlik tehlikesi varsa, mahkeme ilgili Adalet Komisyonu’nun uygun görüşünü alarak duruşmayı il sınırları içerisindeki başka bir güvenli binada (örneğin cezaevi kampüsündeki duruşma salonlarında) yapabilir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.