Dava Dilekçesiyle Belgelerin Birlikte Verilmesi (HMK Madde 121)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 121. maddesi, yargılamanın makul sürede ve etkin bir biçimde yürütülmesini amaçlayan “somutlaştırma yükünün” en önemli pratik adımlarından biridir. HMK sistemi, delillerin davanın ilerleyen aşamalarında peyderpey dosyaya sunulmasını (sürpriz delil uygulamasını) yasaklamıştır. Kural olarak davacı, davasına dayanak yaptığı ve elinde bulunan tüm yazılı belgeleri, davalı sayısından bir fazla olacak şekilde çoğaltarak dava dilekçesinin ekinde mahkemeye sunmak zorundadır. Şayet belge davacının elinde değilse (örneğin bir banka dekontu veya tapu kaydı ise), bu belgelerin celp edilebilmesi (getirtilebilmesi) için gerekli tüm açıklayıcı bilgilerin (kurum adı, hesap numarası, tarih aralığı vb.) dilekçede açıkça yer alması şarttır. Bu yükümlülüklere uyulmaması, ilerleyen aşamalarda ispat hakkının kaybedilmesi gibi ağır usuli sonuçlar doğurur.
HMK Madde 121: Kanun Metni
MADDE 121- (1) Dava dilekçesinde gösterilen ve davacının elinde bulunan belgelerin asıllarıyla birlikte harç ve vergiye tabi olmaksızın davalı sayısından bir fazla düzenlenmiş örneklerinin veya sadece örneklerinin dilekçeye eklenerek, mahkemeye verilmesi ve başka yerlerden getirtilecek belge ve dosyalar için de bunların bulunabilmesini sağlayıcı açıklamanın dilekçede yer alması zorunludur.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
1086 sayılı Kanunun 180 inci maddesindeki düzenlemeye karşılık olan bu madde ile, davacının elinde bulunan belgelerin dava dilekçesi ekinde verilmesi esası düzenlenmiştir. “Harç ve avans ödenmesi” başlıklı 125 inci (yasalaşan metinde 120 nci) maddede masrafların avans olarak yatırılması esası getirildiğinden, bu maddede posta giderleri ile ilgili ayrıca bir düzenleme yapılmamıştır.
Hukuki İncelemeler
Belge Suretlerinin “Davalı Sayısından Bir Fazla” Sunulması Kuralı
Silahların eşitliği ve hukuki dinlenilme hakkı gereğince, mahkemeye sunulan her belgeden karşı tarafın da haberdar olması gerekir. Bu nedenle HMK m. 121, davacının kendi elindeki belgeleri mahkemeye sunarken, dosya aslına konulacak nüsha haricinde, her bir davalıya tebliğ edilebilecek kadar sureti (fotokopiyi) de dilekçe ekine koymasını emreder. UYAP sisteminin tam entegre çalışmadığı fiziki dosyalarda bu kural halen hayati önem taşımaktadır; e-imzalı evraklarda ise taranarak sisteme yüklenmesi bu kuralın yerine getirilmesi anlamına gelir.
Başka Yerden Getirtilecek Belgeler İçin “Açıklayıcı Bilgi” Zorunluluğu
Davacının iddiasını ispatlayacak belge bir kamu kurumunda, şirkette veya bankada olabilir. Davacı dava dilekçesinin deliller kısmına sadece “Banka Kayıtları” yazıp geçemez. HMK 121 uyarınca, o belgenin celp edilebilmesi için bulunabilmesini sağlayıcı açıklamayı (Hangi banka? Hangi şube? Hangi IBAN numarası? Hangi tarihler arasındaki hesap hareketleri?) yapmak zorundadır. Mahkeme, davacının yerine geçip delil arayamaz (re’sen araştırma ilkesinin geçerli olmadığı genel davalarda).
Avukat Görüşü: Belgelerin Sunulmamasının Yaptırımı (HMK m. 140/5)
Uygulamada meslektaşlarımızın en çok mağduriyet yaşadığı husus delillerin geç sunulmasıdır. HMK m. 121 gereği dilekçeye eklenmeyen belgeler için mahkeme, ön inceleme duruşmasında (veya tensiple) taraflara “dilekçelerinde gösterdikleri ancak henüz sunmadıkları belgeleri sunmaları veya getirtilmesi için gerekli açıklamayı yapmaları” için iki haftalık kesin süre verir (HMK m. 140/5). Eğer bu iki haftalık kesin süre içerisinde de belge sunulmaz veya celp bilgisi verilmezse, Kanun gereği “o delile dayanmaktan vazgeçilmiş sayılmasına” karar verilir. Yani davanızda ne kadar haklı olursanız olun, süreyi kaçırdığınız için belgeyi mahkemeye inceletemez ve davayı kaybedersiniz.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas: 2014/856, Karar: 2016/523 (Süresinde Cevap Dilekçesi Vermeyen Davalının Delil Bildirme Hakkının Düşmesi)
ÖZET: Hukuk Genel Kurulu’nun usul hukuku açısından köşe taşı niteliğindeki bu kararında, süresinde cevap dilekçesi vermeyen (ve dolayısıyla delil bildirmeyen) davalının, ön inceleme aşamasında veya sonrasında yeni delil (özellikle tanık) bildirip bildiremeyeceği tartışılmıştır.
Kararın Esası: Yargıtay HGK, HMK m. 119 ve 121 (davacının delillerini sunması) ile m. 129 (davalının delillerini sunması) hükümlerini birlikte değerlendirmiştir. Yargılamanın makul sürede bitirilmesi ve iddia/savunmanın genişletilmesi yasağı ilkeleri gereğince; dilekçelerin teatisi (karşılıklı verilmesi) aşamasında hiçbir delil bildirmeyen tarafın (davacının veya davalının), ön inceleme duruşmasında delillerini bildirmesi için kendisine yeni bir süre verilemez. Yasal süresi içinde cevap dilekçesi vermeyen davalının, ön inceleme duruşmasında kalkıp “tanık dinletmek istiyorum” talebinde bulunması hukuken geçersizdir ve reddedilmelidir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas: 2017/144, Karar: 2021/834 (Savunmanın Genişletilmesi Yasağı ve İnkâr Kapsamı)
ÖZET: Rücuen tazminat (nakliyat sigortası) davasında, davalı taraf usulüne uygun tebligata rağmen davaya süresinde cevap vermemiştir. Ancak yargılamanın ilerleyen aşamalarında (bilirkişi raporuna itiraz aşamasında) “taşınan mandalinaların zaten bozuk olduğu” şeklinde yeni bir vakıa/savunma ileri sürmüştür.
Kararın Esası: HGK; süresinde cevap dilekçesi vermeyen davalının, dava dilekçesindeki vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılacağını (HMK m. 128) belirtmiştir. Davalı, sadece bu inkârını (örneğin fiyatın o kadar olmadığını veya kendisinin kusurlu olmadığını) dosyadaki mevcut delillerle savunabilir. Ancak cevap dilekçesi vermeyen davalının sonradan “mandalinalar bozuktu” şeklinde yeni bir vakıa ileri sürmesi savunmanın genişletilmesi yasağı (HMK m. 141) kapsamındadır ve karşı tarafın açık muvafakati olmadan mahkemece dikkate alınamaz.
HMK Madde 121 (Belgelerin Sunulması) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Dava dilekçesinde bahsettiğim ama eklemeyi unuttuğum bir belgeyi sonradan verebilir miyim?
Evet, ancak belirli bir süreye kadar. Dilekçenizde belgenin varlığından bahsetmişseniz, mahkeme ön inceleme aşamasında size bu belgeyi sunmanız için “iki haftalık kesin süre” verecektir (HMK m. 140/5). Bu kesin süre içinde sunarsanız belgeniz delil olarak değerlendirilir. Ancak bu süreyi de kaçırırsanız belgeye dayanmaktan vazgeçmiş sayılırsınız.
Dava açarken elimde olmayan, sonradan bulduğum bir belgeyi dosyaya sunabilir miyim?
Kural olarak dilekçeler teatisi (karşılıklı dilekçe verilmesi) aşamasından sonra yeni delil sunulamaz. Ancak HMK m. 145 uyarınca; bir delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde sunulamaması ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa, mahkeme kararıyla o delilin sonradan gösterilmesine istisnai olarak izin verilebilir.
Davalı sayısından bir fazla örnek sunmazsam ne olur?
Mahkeme kalemi veya tensip zaptını hazırlayan hâkim, eksik suretlerin tamamlanması için size ihtaratlı kesin süre verebilir. Uygulamada fiziki dosyalarda kalem personeli genellikle eksik fotokopileri harç makbuzu karşılığı adliyede çektirerek bu sorunu çözmektedir. Ancak UYAP üzerinden açılan davalarda evraklar elektronik olarak tebliğ edildiğinden bu kuralın ihlali nadiren ciddi sorun yaratmaktadır.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.