Harç ve Gider Avansının Ödenmesi
(HMK Madde 120)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 120. maddesi, medeni yargılamanın parasal boyutunu düzenleyen temel kurallardan biridir. Bir davanın açılabilmesi ve yargılamanın yürütülebilmesi ücretsiz değildir; devletin sunduğu yargı hizmeti için “harç”, tebligat, keşif, bilirkişi gibi yargılama masraflarının karşılanabilmesi için ise “gider avansı” dava açılırken peşin olarak ödenmek zorundadır. Adalet Bakanlığı her yıl bir Gider Avansı Tarifesi yayımlar ve davacı, bu tarifedeki asgari tutarı dava dilekçesiyle birlikte vezneye (veya UYAP sistemine) yatırır. Gider avansının yatırılmış olması, HMK m. 114 uyarınca bir “dava şartıdır”. Avans yatırılmazsa dava usulden reddedilir. Dava sırasında avansın yetersiz kalması durumunda ise mahkeme, eksikliğin tamamlanması için davacıya “iki haftalık kesin süre” verir.
HMK Madde 120: Kanun Metni
(1) Davacı, yargılama harçları ile her yıl Adalet Bakanlığınca çıkarılacak gider avansı tarifesinde belirlenecek olan tutarı, dava açarken mahkeme veznesine yatırmak zorundadır.
(2) Avansın yeterli olmadığının dava sırasında anlaşılması hâlinde, mahkemece, bu eksikliğin tamamlanması için davacıya iki haftalık kesin süre verilir. (3) (Ek:22/7/2020-7251/9 md.) Taraflardan her birinin ikamesini talep ettiği delil için mahkemece belirlenen delil avansına ilişkin 324 üncü madde hükümleri saklıdır.
(Not: 22/7/2020 tarihli ve 7251 sayılı Kanunun 9 uncu maddesiyle, bu madde başlığı “Harç ve avans ödenmesi” iken metne işlendiği şekilde değiştirilmiştir.)
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Madde ile, dava açılırken yargılama harçlarının mahkeme veznesine yatırılması zorunluluğu düzenlenmiştir. Maddede ayrıca, 1086 sayılı Kanunda yer almayan, yeni bir düzenleme yapılarak, her türlü tebligat ücretleri, keşif giderleri, bilirkişi ve tanık ücretleri gibi giderleri karşılayacak tutarın, avans olarak davacı tarafından dava açarken yatırılması zorunluluğu getirilmiştir. Bu avansın yetmemesi durumunda ise tamamlanması için davacıya kesin süre verileceği hususu hüküm altına alınmıştır. Avans miktarının, davanın türü ve özelliklerine göre her yıl Adalet Bakanlığınca ilân edilecek tarifeye göre belirleneceği, maddede yer almıştır. Maddede yapılan bu düzenlemeyle, gerekli masrafların zamanında yatırılmamasından dolayı davaların gecikmesinin önüne geçilmesi amaçlanmıştır.
Adalet Komisyonu Değişiklik Gerekçesi
Tasarının 125 inci maddesinin ikinci fıkrasında geçen “yedi günlük” süre, mahkemece daha önce tespit edilen avans miktarının yeterli olmadığı dava sırasında anlaşıldığında, hesaplanan avans farkının temininde kolaylık sağlanması amacıyla “iki haftalık” olarak değiştirilmiş ve madde teselsül nedeniyle 126 ncı (yasalaşan metinde 120 nci) madde olarak kabul edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
Gider Avansı Nedir ve Neleri Kapsar?
Gider avansı, dava süresince yapılması muhtemel masrafların (tebligat ücretleri, posta giderleri vb.) mahkeme kasasında hazır bulunması için alınan peşin bir ücrettir. UYAP üzerinden dava açarken sistem, taraf sayısına göre bu tutarı otomatik olarak hesaplar. Gider avansı yasal bir dava şartıdır (HMK m. 114/1-g). Şayet gider avansı dava açılırken hiç yatırılmamışsa veya eksik yatırılmışsa, hâkim davacıya bu eksikliği tamamlaması için 2 haftalık kesin süre verir. Bu sürede tamamlanmazsa, dava “dava şartı yokluğundan” usulden reddedilir.
2020 Değişikliği: Gider Avansı ile Delil Avansının Ayrılması
Temmuz 2020’de yapılan yasal değişiklikle HMK 120. maddeye 3. fıkra eklenmiş ve “Gider Avansı” ile “Delil Avansı” (HMK m. 324) birbirinden kesin olarak ayrılmıştır. Bu ayrım avukatlık pratiği açısından son derece kritiktir.
- Gider Avansı (HMK m. 120): Davanın başında yatan, davanın yürümesi için şart olan (örn: dilekçelerin tebliği için gereken) masraftır. Yatırılmazsa dava usulden reddedilir.
- Delil Avansı (HMK m. 324): Dava devam ederken belirli bir delilin (örneğin bilirkişi raporu alınması, keşif yapılması) toplanması için hâkimin tayin ettiği masraftır. Bu avans yatırılmazsa dava usulden reddedilmez; davacı yalnızca o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılır (ve doğal olarak ispat edemediği için davayı esastan kaybedebilir).
Avukat Görüşü: 2 Haftalık Kesin Sürenin Sonuçları
Mahkemeler genellikle ara kararlarında gider avansının tamamlanması için “iki haftalık kesin süre” verirler. Avukatların bu süreye riayet etmesi hayati önem taşır. Ancak hâkimin bu kesin süreyi verirken ihtaratı usulüne uygun yapması şarttır. Yani ara kararda “iki hafta içinde şu kadar TL avans yatırılmazsa davanın dava şartı yokluğundan reddedileceği” açıkça yazmalıdır. Soyut ve sonuçları hatırlatılmayan kesin süreler Yargıtay tarafından geçerli kabul edilmemekte ve bozma sebebi yapılmaktadır.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Esas: 2017/978, Karar: 2021/1215 (Avansın Yatırılması ve Delillerin Toplanması Usulü)
ÖZET: İtirazın iptali (kira alacağı) istemine dayalı bir uyuşmazlıkta ilk derece mahkemesi, fatura altındaki imzanın “kapalı fatura” hükmünde olduğunu, dolayısıyla borcun ödendiğine karine teşkil ettiğini belirterek ön inceleme duruşmasında hemen davanın reddine karar vermiştir. Yargıtay HGK bu kararı usul eksiklikleri nedeniyle bozmuştur.
Kararın Esası: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, davacının dava açarken HMK 120 uyarınca gider avansını yatırma ve delillerini bildirme yükümlülüğünü hatırlatmıştır. Ancak HGK, asıl vurguyu tahkikatın sağlıklı yürütülebilmesi için ön inceleme aşamasının kanuna uygun tamamlanması gerektiğine yapmıştır. Mahkemenin, taraflara delillerini (fatura, yasal defterler, bilirkişi vb.) sunmaları ve masraflarını karşılamaları için HMK m. 140 gereği “iki haftalık kesin süre” ihtaratında bulunmadan, apar topar ön inceleme duruşmasında davayı esastan reddetmesi usule, adil yargılanma hakkına ve ispat hakkına (HMK m. 189) aykırı bulunmuştur.
HMK Madde 120 (Harç ve Gider Avansı) Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Dava açarken gider avansı yatırmak zorunlu mu?
Evet, HMK 120/1 uyarınca dava açılırken Adalet Bakanlığı tarifesinde belirlenen gider avansının mahkeme veznesine yatırılması yasal bir zorunluluktur ve aynı zamanda dava şartıdır.
Gider avansı eksik yatırılırsa dava hemen reddedilir mi?
Hayır. Dava sırasında avansın yetersiz olduğu anlaşılırsa (örneğin taraf sayısı artarsa veya ek tebligat gerekirse), mahkeme davacıya eksikliği tamamlaması için HMK 120/2 gereğince iki haftalık kesin süre verir. Bu kesin süre içinde tamamlama yapılmazsa dava usulden reddedilir.
Gider avansının artan kısmı (kalan para) ne olur?
Yargılama sona erdiğinde (karar kesinleştiğinde), mahkeme veznesinde (veya UYAP hesabında) kalan harcanmamış gider avansı bakiyesi, davacıya resen (kendiliğinden) veya talebi üzerine iade edilir. HMK m. 333 uyarınca kararın kesinleşmesinden sonra kalan tutarın iadesi zorunludur.
Adli yardım talebi olanlar gider avansı öder mi?
Hayır. HMK m. 334 ve devamı uyarınca adli yardım talebi kabul edilen kişiler, tüm yargılama harçlarından ve gider avansı ödeme yükümlülüğünden geçici olarak muaf tutulurlar. Bu masraflar devlet hazinesi tarafından karşılanır ve dava sonunda haksız çıkan taraftan tahsil edilir.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu paylaşım, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.