Dava Ehliyeti ve Fiil Ehliyeti İlişkisi: HMK 51 ve Dava Şartları
Hukuk yargılamasında “taraf ehliyeti” her ne kadar davanın sujesi olabilmeyi ifade etse de, bu işlemlerin bizzat veya temsilci aracılığıyla geçerli bir şekilde ifa edilebilmesi “Dava Ehliyeti”ne bağlıdır. HMK Madde 51, dava ehliyetini medeni hukuktaki “fiil ehliyeti” (medeni hakları kullanma ehliyeti) üzerine temellendirmiştir. Bir kişinin hak sahibi olması (taraf ehliyeti) her zaman o davayı bizzat yürütebileceği (dava ehliyeti) anlamına gelmez. Bu makalemizde, ehliyet kavramının usul hukukundaki yansımalarını, kısıtlıların ve küçüklerin durumunu ve Yargıtay’ın ehliyet ile sıfat kavramlarını birbirinden kesin çizgilerle ayıran yerleşik içtihatlarını inceliyoruz.
HMK Madde 51: Kanun Metni
(1) Dava ehliyeti, medenî hakları kullanma ehliyetine göre belirlenir.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Bu maddede, taraflara ilişkin dava şartının ikincisi olan dava ehliyeti ele alınmıştır. Dava ehliyeti, medenî hukuktaki fiil ehliyetinin usul hukukunda büründüğü şekildir. Burada gerçek ve tüzel kişi ayrımı yapılmaksızın, medenî hakları kullanma ehliyetine sahip olanların dava ehliyetine de sahip olacağı ifade edilmiştir.
Söz konusu düzenleme, Alman Medenî Usul Kanunundaki düzenlemeye paralel bir hüküm içermektedir.
Hukuki İncelemeler
Dava Ehliyeti Kavramı: Fiil Ehliyetinin Usul Hukukundaki Yansıması
Dava ehliyeti, bir kişinin bir davada davacı veya davalı olarak kendi adına usul işlemleri yapabilme veya başkasına (örn: bir avukata) vekalet vererek kendisini temsil ettirebilme yeteneğidir. HMK m. 51 uyarınca bu ehliyet, Türk Medeni Kanunu’ndaki “fiil ehliyeti” kriterlerine (ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama) tabidir. Fiil ehliyetine tam sahip olanlar davayı bizzat yürütebilirken; küçükler veya kısıtlılar gibi fiil ehliyeti bulunmayanlar, ancak kanuni temsilcileri (velileri veya vasileri) aracılığıyla davada yer alabilirler.
Dava Ehliyeti ile Taraf Ehliyeti Arasındaki Farklar
Hukukta sıklıkla birbirine karıştırılan bu iki kavramın ayrımı hayati önem taşır:
- Taraf Ehliyeti (HMK 50): Medeni hukuktaki “hak ehliyeti”nin yansımasıdır. Kimlerin davada “taraf” (suje) olabileceğini belirler. Yeni doğmuş bir bebek taraf ehliyetine sahiptir.
- Dava Ehliyeti (HMK 51): Medeni hukuktaki “fiil ehliyeti”nin yansımasıdır. Davayı bizzat “yürütebilme” yeteneğidir. Yeni doğmuş bir bebeğin dava ehliyeti yoktur, davasını ancak velisi yürütebilir. Tüzel kişilerde ise tüzel kişiliğin kazanılmasıyla (taraf ehliyeti) birlikte yönetim organlarının oluşması (dava ehliyeti) eş zamanlı gerçekleşir.
Avukat Görüşü: Dava Ehliyeti Eksikliğinde Mahkemenin İzlemesi Gereken Usul
Dava ehliyeti, HMK m. 114 kapsamında bir **”dava şartı”**dır. Mahkeme, taraflardan birinin dava ehliyetinin olmadığını (örn: davacının kısıtlı olduğunu) yargılamanın her aşamasında resen gözetir. Ancak bu eksiklik hemen davanın reddini gerektirmez. HMK m. 115/2 uyarınca mahkeme, bu eksikliğin giderilmesi için uygun bir süre (örn: vasi atanması veya kanuni temsilcinin icazet vermesi için) vermelidir. Bu süre içinde eksiklik giderilirse dava esastan görülmeye devam edilir; aksi halde dava usulden reddedilir.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 2017/3016 E. , 2021/649 K.
ÖZET (Taraf Ehliyeti vs Sıfat): Kaçak su kullanımına ilişkin bir “itirazın iptali” davasında mahkeme, davanın “pasif husumet yokluğu” (sıfat) nedeniyle reddine karar vermiştir. HGK yaptığı incelemede; taraf ehliyetinin usuli bir kavram olduğunu ve medeni hukuktaki hak ehliyetine dayandığını, dava ehliyetinin ise fiil ehliyetine (m. 51) bağlı olduğunu netleştirmiştir. Kararda, bir kimsenin borçlu olup olmadığının (sıfat) ancak davanın esasına girildikten sonra anlaşılabileceği, oysa “ehliyetin” davanın esasına girilmesini engelleyen usuli bir şart olduğu vurgulanmıştır.
Temsilcide Yanılma ve Dava Ehliyeti:
Yargıtay, taraf ehliyeti bulunmayan bir yapıya (örn: bir belediye müdürlüğüne) karşı dava açıldığında, bunun tüzel kişiliğe (Belediye Tüzel Kişiliği) yöneltilmesi gereken bir “temsilcide yanılma” olduğunu kabul ederek, davanın hemen reddedilmemesi, m. 124 uyarınca düzeltilmesine imkan tanınması gerektiğini belirtmektedir.
HMK Madde 51 (Dava Ehliyeti) Sıkça Sorulan Sorular
18 yaşından küçüklerin dava açma hakkı var mıdır?
Taraf ehliyetleri (hak ehliyeti) vardır, ancak dava ehliyetleri (fiil ehliyeti) yoktur. Bu nedenle 18 yaşından küçükler adına davayı kanuni temsilcileri olan anne ve babaları (velileri) açmak ve yürütmek zorundadır.
Dava sürerken taraflardan biri kısıtlanırsa ne olur?
Yargılama durur ve kısıtlanan tarafa vasi atanması için vesayet makamına (Sulh Hukuk Mahkemesi) ihbarda bulunulur. Vasi atandıktan ve vasiye tebligat yapıldıktan sonra davaya devam edilir.
Dava ehliyeti eksikliği davanın her aşamasında ileri sürülebilir mi?
Evet. Dava ehliyeti kamu düzeninden bir dava şartıdır. Taraflar her zaman ileri sürebileceği gibi, hakim de kendiliğinden gözetmekle yükümlüdür.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu bilgilerin paylaşılması, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.