Reddi Hâkim Kararına Karşı İtiraz ve İstinaf: HMK Madde 43
Hâkimin tarafsızlığından şüphe duyularak yapılan reddi hâkim talepleri, sadece bir mahkemenin (Merci) kararıyla sonsuza dek kapanmaz; hukuk sistemimiz bu kararların da denetlenebilmesi için HMK Madde 43 (Ret Talebine İlişkin Kararlara Karşı İstinaf) ile bir üst denetim yolu açmıştır. Ancak bu hak sınırsız değildir. Eğer davanın kendisi miktar itibarıyla kesinse, reddi hâkim kararı da kesindir. Eğer davanın “asıl kararı” için istinaf yolu açıksa, reddi hâkim talebi hakkındaki ara karar için de Bölge Adliye Mahkemesi’ne (BAM) başvurulabilir. Bu maddenin en kritik can damarı ise, reddedilen bir hâkimin o süreçte yaptığı işlemlerin “çöp” (iptal) edilme ihtimalidir. Zira tarafsız olmadığı tescillenen bir elin attığı her imza, adaletin sıhhatini zedeler.
HMK Madde 43: Kanun Metni
(1) Esas hüküm bakımından istinaf yolu kapalı bulunan dava ve işlerde, hâkimin reddi talebiyle ilgili merci kararları kesindir.
(2) Esas hüküm bakımından istinaf yolu açık bulunan dava ve işlerde ise ret talebi hakkındaki merci kararlarına karşı (…) tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir; bu hâlde 347 nci madde hükmü uygulanmaz. Bölge adliye mahkemesinin bu husustaki kararları kesindir.
(3) Ret talebinin reddine ilişkin merci kararının bölge adliye mahkemesince uygun bulunmayarak kaldırılması veya ret talebinin kabulüne ilişkin merci kararının bölge adliye mahkemesince uygun bulunması hâlinde, ret sebebinin doğduğu tarihten itibaren reddedilen hâkimce yapılmış olan ve ret talebinde bulunan tarafça itiraz edilen esasa etkili işlemler, davaya daha sonra bakacak hâkim tarafından iptal olunur.
6100 sayılı Kanunda Yer Alan Madde Gerekçesi
Esas hüküm bakımından istinaf yolu kapalı bulunan dava ve işlerde, hâkimin reddi talebiyle ilgili merci kararlarının, kesin olması ilkesi benimsenmiştir. Esas hüküm bakımından istinaf yolu açık bulunan dava ve işlerde ise ilk derece mahkemesi hâkimleri hakkındaki ret talepleriyle ilgili kararlara karşı, sadece istinaf yolu kabul edilmiştir. Hâkimin reddi konusundaki kararın kesinleşmesinden sonra, ret sebebinin doğduğu tarihten itibaren reddedilen hâkimce yapılmış olan ve ret talebinde bulunan tarafça itiraz edilen esasa etkili işlemlerin, davaya daha sonra bakacak hâkim tarafından iptal olunması öngörülmüştür.
Adalet Komisyonu Değişiklik Gerekçesi
Tasarının 48 inci maddesinin ikinci fıkrasında geçen “yedi gün” ibaresi, sürelerin hesabında kolaylık sağlanması ve uygulamadan kaynaklanan sorunların giderilmesi amacıyla “bir hafta” olarak, ayrıca Tasarının 351 inci maddesine yapılan atıf da teselsül nedeniyle 353 üncü madde olarak değiştirilmiş ve madde teselsül gereği 49 uncu madde olarak kabul edilmiştir.
Hukuki İncelemeler
Uzman Avukat Görüşü: Reddedilen Hâkimin İşlemlerinin İptali (Geriye Yürüme)
HMK 43/3. fıkrası bir adaletsizliği onarmaya yarar. Eğer merci veya BAM, hâkimin reddi talebini haklı bulursa; o hâkimin reddi gerektiren olayın doğduğu andan (örneğin taraflardan biriyle akrabalık bağının veya husumetin başladığı andan) itibaren dosyada yaptığı tüm “esasa etkili” işlemler sakat hale gelir. Yeni atanan hâkim, reddedilen eski hâkimin kurduğu ara kararları, dinlediği tanıkları veya aldığı bilirkişi raporlarını -tarafın itirazı halinde- iptal ederek yargılamayı tertemiz bir sayfadan başlatır.
Öne Çıkan Yargıtay Kararları Özeti
(Not: Reddi hâkim itirazlarında sürelerin ve tebligat usulünün önemini vurgulayan güncel emsaller aşağıda özetlenmiştir.)
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi 2021/5369 E. , 2021/9973 K.
ÖZET (Mahkemenin Süreyi Hatalı Göstermesi Vatandaşı Mağdur Edemez): Bir ticaret davasında merci, reddi hâkim talebini reddetmiş ve kararın altına “15 gün içinde istinaf yolu açıktır” yazmıştır. Davalı avukatı da mahkemenin yazdığı bu 15 günlük süreye güvenerek 2. haftada istinaf dilekçesi vermiştir. Bölge Adliye Mahkemesi (BAM), “Kanunda süre 1 haftadır, mahkeme yanlış yazsa da süre kaçmıştır” diyerek başvuruyu reddetmiştir. Ancak Yargıtay bu katı tutumu Anayasa’ya aykırı bularak kararı bozmuştur: “Mahkemenin kanun yolunu ve süresini taraflara yanlış göstermesi bir hizmet kusurudur. Adalete erişim hakkı kapsamında, mahkemenin gösterdiği hatalı süreye uyan tarafın başvurusu süresinde kabul edilmelidir.”
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2012/10603 E. , 2013/6588 K.
ÖZET (Karar Tebliğ Edilmeden Yargılamaya Devam Edilemez): Bir boşanma davasında reddi hâkim isteyen tarafın talebi merci tarafından reddedilmiştir. Ancak mahkeme, bu red kararını taraflara tebliğ edip onlara “istinaf/itiraz” hakkı tanımadan şak diye davayı bitirip esastan kararını vermiştir. Yargıtay Kararı: “HMK 43 uyarınca merci kararının taraflara tebliğ edilmesi ve yasal itiraz süresinin beklenmesi zorunludur. Temyiz/itiraz olanağı tanınmadan yargılamaya devam edilmesi savunma hakkının kısıtlanmasıdır; hüküm bozulmalıdır.”
HMK Madde 43 Sıkça Sorulan Sorular
Reddi hâkim talebim reddedildi, kaç gün içinde itiraz edebilirim?
HMK Madde 43/2 uyarınca itiraz (istinaf) süresi tefhim (yüzünüze karşı okunma) veya tebliğ tarihinden itibaren tam iki haftadır(2/3/2024 tarihli ve 7499 sayılı Kanunun 37 nci maddesi ile bu fıkrada yer alan “tefhim veya” ibaresi madde metninden çıkarılmış ve “bir hafta” ibaresi “iki hafta” şeklinde değiştirilmiştir.2/3/2024 tarihli ve 7499 sayılı Kanunun 37 nci maddesi ile bu fıkrada yer alan “tefhim veya” ibaresi madde metninden çıkarılmış ve “bir hafta” ibaresi “iki hafta” şeklinde değiştirilmiştir..)Bu süre hak düşürücü olup, genel istinaf süresi olan 2 hafta ile aynı hale getirilmiştir.
Her reddi hâkim kararına karşı istinafa (üst mahkemeye) gidilebilir mi?
Hayır. Kanun davanın “aslına” bakar. Eğer davanızın parasal değeri çok düşükse ve esas karar zaten kesin nitelikteyse, reddi hâkim itirazı da merci kararından sonra kesinleşir. Ancak asıl davanın istinaf yolu açıksa, reddi hâkim kararı için de BAM’a gidilebilir.
Hâkim reddedildi ama dosyamızda çoktan karar vermişti. O eski kararlar geçerli mi?
Eğer reddi hâkim talebiniz üst mahkemece (Merci veya BAM) haklı bulunursa, o ‘tarafsız olmayan’ hâkimin yapmış olduğu tüm esasa müessir işlemler (ara kararlar, delil toplama vb.) yeni atanacak hâkim tarafından tarafınızın itirazı üzerine iptal edilebilir. Adalet sistemi, tarafsızlığı şaibeli bir hâkimin işlemlerini geçersiz sayma yetkisini saklı tutar.
UYARI
Web sitemizde yayımlanan tüm makale ve içeriklerin telif hakkı Av. Murat ÖCAL’a aittir. Makaleler, hak sahipliğinin tescili amacıyla elektronik imza ve zaman damgası ile korunmaktadır. Bu içeriklerin izinsiz olarak kopyalanması, özetlenmesi veya başka internet sitelerinde yayımlanması halinde derhal hukuki ve cezai süreç başlatılacaktır.
Avukat meslektaşlar, makale içeriklerini dava dilekçelerinde serbestçe kullanabilirler.
Sitemizde yer alan tüm içerik yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Burada sunulan hiçbir bilgi, herhangi bir yasal veya profesyonel tavsiye niteliğinde değildir. Bu bilgilerin paylaşılması, hiçbir şekilde avukat–müvekkil ilişkisi doğurmaz. Bu nedenle ziyaretçilerimizin, profesyonel ve resmi anlamda hukuki yardım almadan herhangi bir işlemde bulunmamaları önemle tavsiye olunur.